Człowiek wobec presji otoczenia. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Ferdydurke Witolda Gombrowicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Zacznę od tezy: w „Ferdydurke” presja otoczenia nie jest czymś, co człowieka spotyka od czasu do czasu — ona działa zawsze, bo każdy z nas dostaje od innych ludzi „gębę”, czyli narzucony sposób bycia. Gombrowicz pokazuje, że przed tą presją nie da się uciec; można najwyżej wymienić jedną formę na inną. Udowodnię to na trzech środowiskach, przez które przechodzi bohater, a na koniec przywołam kontekst z „Moralności pani Dulskiej”.

Pierwszym laboratorium presji jest szkoła. Trzydziestoletni Józio zostaje uprowadzony przez profesora Pimkę i posadzony w ławce — „upupiony”, czyli siłą zrobiony z powrotem małym chłopcem. Na lekcji polskiego Bladaczka wbija klasie formułę „Słowacki wielkim poetą był”, a kiedy Gałkiewicz przyznaje, że poezja go nie zachwyca, zostaje zagłuszony: skoro wielkość jest obowiązkowa, obowiązkowy jest też zachwyt. Nikt tu nie pyta, co uczeń naprawdę myśli — wszyscy wymuszają gotową minę. Co więcej, w szkole nawet bunt ma charakter formy: pojedynek na miny między Miętusem a Syfonem to przecież walka dwóch narzuconych póz, chłopięcej niewinności i chłopackiej łobuzerki, a nie starcie wolnych ludzi.

Drugi argument to stancja u Młodziaków. Pozornie panuje tam swoboda: inżynier Młodziak z żoną chlubią się postępowością, a ich córka Zuta jest wzorem nowoczesnej, wysportowanej pensjonarki. Gombrowicz demaskuje jednak, że nowoczesność potrafi uciskać tak samo jak szkolna tradycja — Józio ma odgrywać chłopaka zauroczonego nowoczesną pensjonarką, czy tego chce, czy nie. Bohater znajduje jedyną skuteczną broń: ośmieszenie formy. Podrobionymi liścikami ściąga nocą do pokoju Zuty jednocześnie Kopyrdę i Pimkę — i cała postępowa fasada rodziny wali się w groteskowej awanturze. Presja pęka dopiero wtedy, gdy forma zostaje skompromitowana.

Trzecie środowisko to ziemiański dwór w Bolimowie, gdzie forma przybiera kształt odwiecznej relacji pana i chama. Wujostwo odgrywają państwo, służba odgrywa służbę — aż Miętus, szukając „prawdziwego” człowieka, brata się z parobkiem Walkiem i tym złamaniem tabu doprowadza do awantury rozsadzającej dwór. Józio ucieka stamtąd z Zosią, ale ucieczka natychmiast zamienia się w kolejną konwencję: romantyczne porwanie z narzeczoną. Stąd gorzka puenta powieści — przed gębą nie ma innej ucieczki niż w inną gębę.

Zagadnienie pogłębię kontekstem z „Moralności pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej. Zbyszko doskonale widzi kołtuństwo własnego domu, kpi z niego i zapowiada bunt, a jednak w decydującym momencie rezygnuje ze ślubu z Hanką i ulega matce, bo — jak sam przyznaje — od dziecka nasiąkał dulszczyzną. To realistyczne potwierdzenie tego, co Gombrowicz mówi groteską: środowisko kształtuje nas głębiej, niż sięga nasza świadomość, i potrafi wygrać nawet z kimś, kto je przejrzał.

Wniosek? Presja otoczenia okazuje się w „Ferdydurke” nieusuwalna — działa w tradycyjnej szkole, w postępowym mieszczańskim domu i w konserwatywnym dworze, więc nie jest cechą jednego środowiska, tylko samego życia między ludźmi. Człowiek nie może istnieć poza formą, bo stwarzają ją inni samą swoją obecnością i spojrzeniem. Jedyne, co nam zostaje, to świadomość tej gry — umiejętność dostrzeżenia gęby, którą właśnie nam doprawiono. I właśnie do takiej czujności Gombrowicz prowokuje swojego czytelnika.