Pytania jawne Górą Edek W jakim celu autor nawiązuje w swoim tekście do innego tekstu
Pytanie jawne · Górą Edek · matura ustna z polskiego 2027
W jakim celu autor nawiązuje w swoim tekście do innego tekstu? Omów zagadnienie na podstawie utworu Górą „Edek” Marka Nowakowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Bez „Tanga” Mrożka opowiadanie Nowakowskiego traci sens — tytułowy „Edek” to bohater pożyczony. Pokazujemy, po co autor go pożycza: żeby udowodnić, że triumf chamstwa przetrwał zmianę ustroju — i jak zbudować z tego pełną wypowiedź na maturze ustnej.
O co naprawdę pyta komisja
To pytanie tylko z pozoru dotyczy jednej lektury. Komisja pyta o intertekstualność — o to, PO CO pisarz sięga po cudzy tekst. Żeby odpowiedzieć, musisz zrobić dwie rzeczy: nazwać nawiązanie (Edek z „Tanga” Sławomira Mrożka) i określić jego funkcję. Samo opowiedzenie sceny z parkingu nie wystarczy — bez Mrożka nie da się wyjaśnić, dlaczego bohater nosi akurat to imię i dlaczego jest ono w tytule wzięte w cudzysłów.
Najmocniejsza oś wypowiedzi: nawiązanie jako narzędzie diagnozy społecznej. Nowakowski nie przywołuje Mrożka dla ozdoby — aktualizuje jego przestrogę. Edek, który w „Tangu” zwyciężał w salonie inteligenckiej rodziny, w opowiadaniu z lat dziewięćdziesiątych wygrywa na ulicy młodego kapitalizmu. Warto nazwać wprost trzy funkcje tego zabiegu: skrót artystyczny, uwiarygodnienie diagnozy i jej uniwersalizację.
Sprawa kontekstu jest tu wyjątkowo wygodna: „Tango”, które i tak musisz omówić, może jednocześnie pełnić rolę wymaganego kontekstu literackiego. Jeśli wolisz rozdzielić te funkcje, dołóż kontekst historyczny — polską transformację ustrojową po 1989 roku.
Plan wypowiedzi
- TezaNowakowski przywołuje Edka z „Tanga”, by pokazać, że triumf chamstwa nie skończył się razem z PRL-em — nawiązanie służy zdiagnozowaniu nowej rzeczywistości i udowodnieniu, że przestroga Mrożka się spełniła.
- Argument 1 — „Edek” jako znak kulturowyCudzysłów w tytule sygnalizuje zapożyczenie; imię bohatera uruchamia u czytelnika całą wiedzę o finale „Tanga”, w którym prymityw pokonuje inteligenta. To artystyczny skrót — krótkie opowiadanie dźwiga sens całego dramatu.
- Argument 2 — scena na parkinguWspółczesny Edek zabiera miejsce parkingowe słabszemu i wygrywa siłą oraz tupetem; narrator rozpoznaje w nim typ z Mrożka. Nawiązanie pokazuje ciągłość: cham przystosował się do kapitalizmu i czuje się w nim jeszcze pewniej.
- KontekstLiteracki — „Tango” Mrożka: klęska Artura i przejęcie władzy przez Edka; ewentualnie historyczny — dziki kapitalizm lat 90., który premiował bezwzględność (znaczący tytuł zbioru: „Prawo prerii”).
- WniosekNawiązanie do innego tekstu to u Nowakowskiego narzędzie diagnozy: pożyczony bohater niesie gotowe znaczenia, a zestawienie dwóch epok dowodzi, że chamstwo nie jest dzieckiem jednego ustroju.
Przykładowa odpowiedź
Literatura rzadko mówi w pojedynkę — teksty rozmawiają ze sobą ponad epokami. Marek Nowakowski w opowiadaniu „Górą «Edek»” prowadzi taką rozmowę z „Tangiem” Sławomira Mrożka. Stawiam tezę, że autor nawiązuje do cudzego tekstu po to, by za pomocą gotowego, rozpoznawalnego bohatera postawić diagnozę własnych czasów: przestroga Mrożka spełniła się, a typ triumfującego chama doskonale odnalazł się w Polsce lat dziewięćdziesiątych.
Sygnał nawiązania widać już w tytule. Imię „Edek” ujęte jest w cudzysłów, więc uważny czytelnik od razu wie, że nie chodzi o przypadkowego bohatera, lecz o postać zapożyczoną. W „Tangu” Edek to prymitywny przybłęda pomieszkujący u inteligenckiej rodziny i przyglądający się jej rozpadowi; w finale zabija Artura i przejmuje władzę w domu — końcowa scena, w której tańczy tango nad ciałem pokonanego, należy do najsłynniejszych obrazów polskiego teatru. Nowakowski nie musi więc budować swojego bohatera od podstaw. Jedno imię działa jak znak kulturowy: uruchamia w głowie odbiorcy całą diagnozę Mrożka o zwycięstwie brutalnej siły nad kulturą. To pierwszy cel nawiązania — artystyczny skrót, dzięki któremu kilkustronicowe opowiadanie dźwiga sens całego dramatu.
Drugi cel widać w samej fabule. Nowakowski, uważny kronikarz codziennej ulicy, pokazuje scenę z pozoru banalną: kierowca niepozornego, małego auta cierpliwie czeka na miejsce na parkingu, a gdy ono się zwalnia, bezceremonialnie wjeżdża tam młody, pewny siebie mężczyzna w dużym, drogim samochodzie. Na protest odpowiada agresją i pogardą — i to on zostaje górą: zajmuje zdobyte miejsce, a upokorzony kierowca musi odjechać, bo nikt z gapiów nie staje po jego stronie. Narrator rozpoznaje w tym zwycięzcy właśnie „Edka”: ten sam typ człowieka, który u Mrożka wygrał w salonie, teraz wygrywa w realiach młodego kapitalizmu. Nawiązanie służy więc pokazaniu ciągłości — cham nie zniknął razem ze starym systemem, tylko się przystosował: zmienił kostium na droższy i poczuł się jeszcze pewniej. Wymowny jest tytuł zbioru, z którego pochodzi opowiadanie: „Prawo prerii”. W świecie bez reguł górą jest ten, kto silniejszy i bardziej bezczelny.
Najlepszym kontekstem jest tu samo „Tango”, omówione nieco szerzej. Artur, główny bohater dramatu, próbuje przywrócić w rodzinnym domu zasady i formę, ale jego intelektualny projekt przegrywa z prostacką siłą Edka. Mrożek ostrzegał w latach sześćdziesiątych: gdy inteligencja abdykuje z wartości, władzę przejmie prymityw. Nowakowski czyta tę przestrogę po trzech dekadach i gorzko stwierdza, że właśnie się spełniła. Warto dołożyć kontekst historyczny — transformację po 1989 roku. Czas dzikiego kapitalizmu premiował siłę przebicia i bezwzględność, więc dawny Edek dostał od nowej rzeczywistości drugie życie.
Jaki więc jest cel nawiązania do innego tekstu? U Nowakowskiego potrójny. Po pierwsze — skrót artystyczny: zapożyczony bohater niesie gotowe znaczenia. Po drugie — uwiarygodnienie diagnozy: skoro to samo zjawisko opisali dwaj pisarze w dwóch różnych epokach, nie jest ono przypadkiem, lecz trwałym mechanizmem społecznym. Po trzecie — uniwersalizacja: zestawienie PRL-u z latami dziewięćdziesiątymi dowodzi, że chamstwo nie jest dzieckiem jednego ustroju. Literatura okazuje się sztafetą: Mrożek postawił pytanie, a Nowakowski dopisał do niego gorzką odpowiedź.
Konteksty, które możesz przywołać
Literacki — „Tango” Sławomira Mrożka
Tekst, do którego Nowakowski wprost nawiązuje: prymitywny Edek zabija Artura i przejmuje władzę w inteligenckim domu. Bez znajomości tego finału nie da się wyjaśnić celu nawiązania — a omówione szerzej „Tango” spełnia wymóg kontekstu.
Historyczny — transformacja po 1989 roku
Dziki kapitalizm lat dziewięćdziesiątych premiował tupet, siłę i pieniądz. To dlatego Edek u Nowakowskiego nie przegrał ze zmianą ustroju, lecz na niej skorzystał.
Teoretycznoliteracki — intertekstualność
Literatura to dialog tekstów: aluzja, cytat, parafraza. Podobnie działa „Tren Fortynbrasa” Herberta wobec „Hamleta” — cudzy bohater staje się narzędziem własnej diagnozy autora.
Na czym wykładają się zdający
Omawianie samego opowiadania bez „Tanga” — jeśli nie powiesz, kim jest pierwowzór Edka i jak kończy się dramat Mrożka, nie wyjaśnisz CELU nawiązania, czyli sedna pytania.
Sprowadzenie odpowiedzi do zdania „autor nawiązuje, bo obaj piszą o chamach” — komisja oczekuje nazwania funkcji zabiegu: skrótu artystycznego, uwiarygodnienia diagnozy, uniwersalizacji.
Potraktowanie sceny parkingowej jak anegdoty o niekulturalnych kierowcach — u Nowakowskiego to obraz mechanizmu społecznego lat dziewięćdziesiątych; bez tej perspektywy wypowiedź robi się banalna i traci punkty za pogłębienie.
Częste pytania
Czy „Tango” może być moim kontekstem, skoro to tekst, do którego nawiązuje Nowakowski?
Tak — i to najnaturalniejszy wybór. Warunek: omów dramat na tyle szeroko (postać Artura, jego przegrana walka o formę, finał z przejęciem władzy przez Edka), by pełnił funkcję pełnoprawnego kontekstu, a nie jednozdaniowej wzmianki. Dla pewności możesz dołożyć drugi kontekst, np. historyczny.
Czy nie wystarczy powiedzieć, że Nowakowski nawiązuje do Mrożka, bo obaj piszą o triumfie chamstwa?
To za mało — takie zdanie stwierdza podobieństwo, a pytanie dotyczy CELU zabiegu. Postaw tezę, że nawiązanie aktualizuje przestrogę Mrożka: typ triumfującego Edka przetrwał zmianę ustroju i rozkwitł w kapitalizmie lat dziewięćdziesiątych. Dodaj funkcję skrótu artystycznego — pożyczone imię niesie gotowe znaczenia z finału „Tanga”, więc kilkustronicowe opowiadanie mówi więcej, niż wynika z samej sceny na parkingu.
Czy komisja może dopytać o inne przykłady nawiązań między tekstami?
W rozmowie po monologu — jak najbardziej. Miej w zapasie jeden lub dwa przykłady: „Tren Fortynbrasa” Herberta wobec „Hamleta” Szekspira albo „Latarnika” Sienkiewicza, w którym lektura „Pana Tadeusza” odmienia los bohatera. Pokażesz wtedy, że rozumiesz intertekstualność jako zjawisko, a nie pojedynczy przypadek.