Człowiek wobec przeznaczenia. Omów zagadnienie na podstawie Antygony Sofoklesa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Grecy wyobrażali sobie przeznaczenie jako siłę, której podlegają nie tylko ludzie, lecz nawet bogowie — i cała tragedia antyczna wyrasta z tego przekonania. Odpowiadając na pytanie o człowieka wobec przeznaczenia, postawię tezę: bohater Sofoklesa nie ma wpływu na swój los, ma jednak wpływ na postawę, jaką wobec niego przyjmie — i to właśnie postawa, a nie zdolność uniknięcia wyroku, jest w „Antygonie” miarą wielkości człowieka.

Antygona przychodzi na świat już obciążona losem. Jest córką Edypa — człowieka, który nieświadomie zabił ojca i poślubił własną matkę — a jej bracia, Eteokles i Polinejkes, polegli w bratobójczej walce o Teby, zadając sobie nawzajem śmierć. Nad rodem Labdakidów ciąży klątwa i bohaterka doskonale o tym wie. Już w otwierającej dramat rozmowie sióstr widać dwie różne odpowiedzi na ten sam wyrok: Ismena, złamana nieszczęściami rodziny, wybiera bierność i posłuszeństwo, Antygona — działanie. Grzebiąc Polinejkesa wbrew zakazowi Kreona, dziewczyna dokładnie wie, co ją czeka, a mimo to decyduje sama. Na tym polega jej wielkość: nie unieważnia przeznaczenia, ale zamienia je w świadomy wybór. Ginie, lecz na własnych warunkach — jako człowiek wolny, nie jako ofiara losu.

Kreon jest jej dokładnym przeciwieństwem — to człowiek przekonany, że trzyma los w garści. Wydaje dekret i wierzy, że siłą władzy uporządkuje świat po wojnie domowej. Kolejne ostrzeżenia zbywa: nie słucha Hajmona, który przynosi mu głos współczującego Antygonie miasta, a wieszcza Tejrezjasza oskarża o przekupstwo. Kiedy wreszcie ustępuje i rusza uwolnić skazaną, okazuje się, że jest już za późno — Antygona nie żyje, na oczach ojca odbiera sobie życie Hajmon, a wieść o śmierci syna zabija Eurydykę. To podręcznikowa ironia tragiczna: im mocniej Kreon wierzy we własną kontrolę, tym pewniej zmierza ku katastrofie. Sofokles pokazuje w nim hybris — pychę człowieka, który pomylił władzę nad państwem z władzą nad losem.

Zagadnienie pogłębię kontekstem literackim, czyli „Królem Edypem” — tragedią o ojcu Antygony. Edyp robi wszystko, żeby uciec przed przepowiednią: opuszcza Korynt i ludzi, których uważa za rodziców, właśnie po to, by nie zabić ojca i nie poślubić matki. I dokładnie ta ucieczka prowadzi go na rozstaje dróg, gdzie ginie Lajos, a potem do Teb i na tron u boku Jokasty. U Sofoklesa fatum spełnia się rękami tego, kto przed nim ucieka. Na tym tle córka Edypa wygląda zupełnie inaczej — nie ucieka, tylko patrzy losowi w oczy. Warto dołożyć kontekst filozoficzny: stoicy, jak Seneka, uczyli, że nie mamy wpływu na to, co nas spotyka, mamy natomiast wpływ na to, jak to przyjmiemy. Antygona jest niemal wcieleniem tej zasady na kilka wieków przed jej sformułowaniem.

Jaki z tego wniosek? Tragedia grecka nie zostawia złudzeń: z przeznaczeniem nie da się wygrać i żaden z bohaterów Sofoklesa go nie pokonuje. Ale „Antygona” nie jest lekcją fatalizmu. Skoro wyroku nie wybieramy, tym ważniejsze staje się to, co naprawdę od nas zależy — postawa. Antygona traci życie, a ocala godność i dobrą pamięć; Kreon zachowuje życie i tron, a traci wszystko, co nadawało im sens. Wobec przeznaczenia człowiek nie jest więc bezsilny — jest odpowiedzialny.