Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kiedy poznajemy Makbeta, nie jest on ani tyranem, ani zbrodniarzem. Przeciwnie — to podziwiany wódz, który właśnie obronił Szkocję w bitwie, lojalny poddany króla Dunkana. Kilka aktów później ten sam człowiek ma na rękach krew króla, przyjaciela i bezbronnych dzieci. Postawię więc tezę, że władza — zwłaszcza zdobyta zbrodnią — działa na człowieka jak trucizna: najpierw budzi nieustanny strach o jej utrzymanie, potem wymusza kolejne zbrodnie, a na końcu odziera z sumienia i człowieczeństwa.

Wszystko zaczyna się od przepowiedni czarownic, ale od razu podkreślę: przepowiednia niczego nie wymusza. Banko słyszy ją razem z Makbetem i po sztylet nie sięga. To sama perspektywa korony uruchamia ukrytą ambicję bohatera. Makbet długo się zresztą waha — Dunkan jest jego gościem, krewnym i łagodnym władcą, więc zabójstwo łamałoby wszystkie święte prawa. Ostatecznie do zbrodni popycha go Lady Makbet, podważając jego męskość. I już w noc morderstwa bohater płaci pierwszą cenę: słyszy głos, że „zamordował sen”. Zdobył koronę, a stracił spokój — jak się okaże, na zawsze.

Dla tego pytania najważniejsze jest jednak to, co dzieje się po koronacji, bo polecenie mówi o sprawowaniu władzy. Tron nie daje Makbetowi ani chwili radości. Skoro czarownice obiecały koronę potomkom Banka, dawny towarzysz broni staje się zagrożeniem — Makbet wysyła więc morderców, ale syn Banka, Fleance, ucieka, a duch zamordowanego zjawia się na uczcie i kompromituje nowego króla przed dworem. Każda następna zbrodnia przychodzi łatwiej: rzeź żony i dzieci Makdufa nie ma już nawet politycznego uzasadnienia, to czysty terror. Szkocja zamienia się w kraj strachu, a Makbet — w tyrana otoczonego ludźmi, którzy służą mu wyłącznie z lęku.

Ten sam mechanizm Szekspir pokazuje w drugiej odsłonie — na Lady Makbet. Początkowo to ona jest silniejsza i bezwzględniejsza. Ale współudział we władzy zbudowanej na krwi niszczy również ją: w słynnej scenie somnambulicznej obsesyjnie próbuje zmyć z rąk niewidzialną krew, a wkrótce potem umiera, najpewniej samobójczo. Makbet przyjmuje tę wiadomość niemal obojętnie i wygłasza monolog, w którym nazywa życie opowieścią idioty — pełną zgiełku, a pozbawioną znaczenia. Trudno o mocniejszy obraz wewnętrznej pustki, do której doprowadziła go korona.

Zagadnienie pogłębię kontekstem literackim. W „Balladynie” Juliusza Słowackiego bohaterka również morduje drogę do tronu: zaczyna od zabicia siostry, a potem usuwa kolejnych świadków i rywali, bo każda zbrodnia wymusza następną. Słowacki, świadomie nawiązujący do Szekspira, potwierdza tę samą prawidłowość — władzy zdobytej zbrodnią nie da się sprawować uczciwie. Podobnie brzmi słynna maksyma lorda Actona: władza deprawuje, a władza absolutna deprawuje absolutnie.

Jaki więc wpływ ma na człowieka sprawowanie władzy? W ujęciu Szekspira — niszczący, ale nie dlatego, że korona jest jakimś magicznym źródłem zła. Władza uwalnia i karmi to, co Makbet nosił w sobie: ambicję pozbawioną hamulców. Bohater zdobył wszystko, o czym marzył, i właśnie to odebrało mu sen, żonę, przyjaciół, a na końcu poczucie sensu. Tragedia Szekspira to przestroga, że o człowieku nie świadczy władza, którą ma, lecz to, co jest gotów z nią — i dla niej — zrobić.