Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Pytanie o to, czy człowiek decyduje o własnym losie, brzmi w kontekście „Makbeta” przewrotnie — przecież cała tragedia zaczyna się od przepowiedni. A jednak postawię tezę, że Szekspir odpowiada twierdząco: to nie wiedźmy wbijają sztylet w Dunkana, robi to Makbet. Przepowiednia niczego nie nakazuje, jedynie podsuwa możliwość — a decyzja, czy sięgnąć po koronę zbrodnią, należy wyłącznie do bohatera. Los Makbeta nie jest wyrokiem sił nadprzyrodzonych, tylko sumą jego własnych wyborów.

Mój pierwszy argument to scena spotkania z wiedźmami — bo słyszą je dwaj ludzie, nie jeden. Makbetowi wróżki obiecują tytuł tana Kawdoru i koronę, Bankowi — że to jego potomkowie będą królami. I tu zaczyna się różnica: Banko zachowuje dystans i niczego nie robi, Makbet zaczyna działać. Co więcej, pierwsza część przepowiedni spełnia się sama — godność tana Kawdoru przychodzi bez żadnej zbrodni. Makbet mógł więc po prostu czekać. Zamiast tego, podsycany przez własną ambicję i przez Lady Makbet, morduje Dunkana — swojego króla, krewnego i gościa. Najważniejsze jest jego wahanie przed zbrodnią: Makbet doskonale wie, że czyni zło, waży racje, cofa się i wraca do zamiaru. Człowiek naprawdę zdeterminowany przez los nie miałby czego ważyć.

Drugi argument to wszystko, co dzieje się po zabójstwie króla. Żadna przepowiednia nie każe Makbetowi mordować dalej — a jednak z własnej inicjatywy zleca zabójstwo Banka, a potem każe wymordować rodzinę Makdufa. To już nie „przeznaczenie”, tylko logika strachu i władzy zdobytej krwią. Znamienna jest też druga wizyta u wiedźm: Makbet słyszy, że nie pokona go nikt zrodzony z kobiety i że jest bezpieczny, dopóki las Birnam nie ruszy na jego zamek. Traktuje te słowa jak gwarancję nietykalności, bo chce je tak rozumieć — to samooszukiwanie jest jego wyborem, nie działaniem losu. Cenę widać w finale: Lady Makbet popada w obłęd i ginie, a sam Makbet w słynnym monologu nazywa życie opowieścią idioty, pełną wrzasku i wściekłości. Do tej pustki nie doprowadziło go fatum, tylko własne decyzje.

Najlepiej widać to na tle kontekstu antycznego, czyli „Króla Edypa” Sofoklesa. Edyp robi wszystko, żeby uciec przed przepowiednią — opuszcza dom, który uważa za rodzinny, i właśnie przez tę ucieczkę zabija ojca oraz poślubia matkę. U Sofoklesa fatum spełnia się wbrew woli człowieka. U Szekspira jest dokładnie odwrotnie: gdyby Makbet nie podniósł ręki na Dunkana, wróżba pozostałaby tylko słowami. Ta różnica to znak epoki — renesans stawia w centrum człowieka i jego wolną wolę, dlatego tragedia Makbeta jest tragedią wyboru, a nie przeznaczenia.

Wniosek? Człowiek w „Makbecie” decyduje o własnym losie — i właśnie dlatego ponosi za niego pełną odpowiedzialność. Wiedźmy są tylko katalizatorem: ujawniają ambicję, która w bohaterze już tkwiła, ale niczego za niego nie robią. Szekspir pokazuje przy tym gorzką prawdę o wolności: każda decyzja zawęża pole następnych, aż w końcu tyran, który sam wybrał pierwszą zbrodnię, nie umie już wybrać niczego poza kolejną. Wolna wola nie znika — to Makbet krok po kroku oddaje ją strachowi.