Moralna odpowiedzialność za czyny. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Czy człowiek, któremu los podsuwa okazję do zbrodni, może powiedzieć, że to nie on zawinił? Szekspir w „Makbecie” odpowiada jednoznacznie: nie. Postawię tezę, że za swoje czyny odpowiadamy w pełni my sami — ani przepowiednia, ani namowy innych ludzi nie zdejmują z człowieka moralnej odpowiedzialności, a pierwszą i najsurowszą karą za zło jest własne sumienie.

Zacznę od tego, co Makbetowi mówią wiedźmy — bo mówią zaskakująco mało. Przepowiadają mu tytuł tana Kawdoru i koronę, ale nie wydają żadnego rozkazu. Banko słyszy przecież własną przepowiednię, obiecującą tron jego potomkom, i po nóż nie sięga. To zestawienie jest dla mnie kluczowe: los daje obu bohaterom podobną pokusę, a tylko jeden z nich zamienia ją w zbrodnię. Makbet do końca wie, że postępuje źle — waha się i sam wylicza racje przeciw zabójstwu: Dunkan jest jego królem, krewnym i gościem pod jego dachem. Nawet wizja sztyletu prowadzącego go do komnaty to projekcja jego własnych pragnień, nie rozkaz z zaświatów. Lady Makbet może męża podjudzać, ale ostatecznie to jego ręka zadaje cios — i Szekspir nie pozwala nam o tym zapomnieć.

Odpowiedzialność moralna w tym dramacie nie czeka na wyrok — zaczyna działać natychmiast, od środka. Tuż po zabójstwie Makbet słyszy głos wołający, że zamordował sen, i rzeczywiście: od tej nocy nie zazna już spokoju. Na uczcie widzi ducha Banka, którego śmierć sam zlecił, i na oczach dworu traci panowanie nad sobą. Co istotne, każda następna zbrodnia — Banko, rodzina Makdufa — przychodzi mu łatwiej, ale żadna nie przynosi ulgi: Makbet brnie w zło, bo cofnąć się już nie umie. Jeszcze mocniej pokazuje to Szekspir na przykładzie Lady Makbet. Ta, która kpiła z wyrzutów sumienia męża, kończy jako lunatyczka obsesyjnie próbująca zmyć z rąk niewidzialną plamę krwi. Jej obłęd i śmierć dowodzą, że przed własnym sumieniem nie ma ucieczki.

Ten mechanizm doskonale oświetla kontekst innej lektury — „Zbrodni i kary” Dostojewskiego. Raskolnikow, podobnie jak Makbet, znajduje sobie usprawiedliwienie, zanim zabije: on ma teorię o jednostkach wybitnych, którym wolno więcej, Makbet ma przepowiednię. Obu ta podpórka rozsypuje się w chwili zbrodni. Rosyjski student nie staje się nadczłowiekiem, tylko gorączkującym, osaczonym przez własne myśli przestępcą — kara psychiczna dopada go na długo przed katorgą. Różnica jest jedna, ale znacząca: Raskolnikow dzięki Soni dochodzi do wyznania winy i wewnętrznej odnowy, Makbet do końca wybiera brnięcie w zło. Zestawienie obu bohaterów pokazuje, że odpowiedzialności moralnej nie da się scedować na teorię ani na los — ale można ją przyjąć i dzięki temu ocaleć.

Jaki z tego wniosek? Szekspir odziera zbrodnię ze wszystkich wymówek. Przepowiednia tylko odsłoniła to, co w Makbecie już tkwiło; żona tylko popchnęła rękę, która sama sięgała po sztylet. Moralna odpowiedzialność okazuje się w dramacie nieprzenoszalna — i bezlitosna, bo egzekwuje ją nie sąd, lecz bezsenność, przywidzenia i pustka, w której życie staje się, jak mówi sam bohater, opowieścią pełną wrzasku, lecz pozbawioną sensu. Kto zabija wbrew sumieniu, ten skazuje na powolną śmierć także samego siebie.