Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Potopu Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Pytanie o odwagę i tchórzostwo brzmi prosto tylko na pozór. Stawiam tezę, że w „Potopie” Sienkiewicz udowadnia, iż prawdziwa odwaga nie jest cechą wrodzoną ani brakiem strachu — jest wyborem, do którego człowiek dojrzewa, gdy zaczyna służyć czemuś większemu niż on sam. Tchórzostwo z kolei rzadko wygląda jak zwykła ucieczka; znacznie częściej przebiera się za rozsądek, wygodę albo polityczną kalkulację.

Najlepszym dowodem jest droga Andrzeja Kmicica. Na początku powieści poznajemy zawadiakę: pali Wołmontowicze, porywa Oleńkę, hula z kompanią. Śmiałości mu nie brakuje, ale to brawura — ryzyko podejmowane dla fantazji i sławy, bez liczenia się ze skutkami. Prawdziwa odwaga rodzi się w nim dopiero wtedy, gdy jako Babinicz zaczyna płacić własną skórą za cudze bezpieczeństwo. Pod Jasną Górą nocą wysadza najpotężniejsze szwedzkie działo, wiedząc, że z tej wyprawy może nie wrócić; schwytany, znosi tortury Kuklinowskiego, który przypala go ogniem. Później w górskim wąwozie zasłania króla Jana Kazimierza przed Szwedami i zostaje ciężko ranny. To już nie popis hulaki — to odwaga połączona z pokorą, bo Kmicic działa pod przybranym nazwiskiem i nie oczekuje ani nagrody, ani rozgłosu.

Tchórzostwo Sienkiewicz pokazuje natomiast przede wszystkim tam, gdzie decydują się losy państwa. Kapitulacja pospolitego ruszenia pod Ujściem to obraz zbiorowej małoduszności: Wielkopolska zostaje oddana Szwedom niemal bez walki, a wszystko tłumaczy się politycznym realizmem. Podobnie zdrada Radziwiłłów — Janusz i Bogusław nie unikają bitew, ale ich wyborami rządzi strach o własną pozycję i majątek, czyli tchórzostwo moralne. Najczystszą postać podłości uosabia Kuklinowski, zdolny do „odwagi” wyłącznie wobec związanego jeńca. Kontrastem dla nich są obrońcy Jasnej Góry z przeorem Kordeckim, który męstwo czerpie z wiary, oraz mały rycerz Wołodyjowski, traktujący dzielność po prostu jako żołnierski obowiązek.

Jako kontekst wybieram „Pana Tadeusza” — i nie jest to wybór przypadkowy, bo Sienkiewicz świadomie wzorował Kmicica na Jacku Soplicy. Jacek, dawny zabijaka i zabójca Stolnika, jako ksiądz Robak odkupuje winy w habicie i pod zmienionym imieniem: pracuje jako emisariusz, a ginie od kuli, którą przyjął, osłaniając własnym ciałem ostatniego z rodu Horeszków. Obie historie niosą tę samą myśl: odwaga najwyższej próby to nie efektowny gest na oczach tłumu, lecz cicha, pokorna służba, zdolna przemienić warchoła w bohatera.

Jaki płynie z tego wniosek? W „Potopie” granica między odwagą a tchórzostwem nie przebiega między ludźmi, którzy się boją, a tymi, którzy strachu nie znają. Przebiega między tymi, którzy mimo lęku biorą odpowiedzialność — za ojczyznę, za króla, za dane słowo — a tymi, którzy od odpowiedzialności uciekają, choćby w polu bili się znakomicie. Dlatego historia Kmicica jest tak pojemna: dowodzi, że odwagi można się nauczyć, a winy da się odkupić, jeśli człowiek gotów jest zapłacić za to własnym cierpieniem.