Miłość – siła destrukcyjna czy motywująca do działania? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Pytanie zestawia dwie siły, które pozornie się wykluczają — a ja spróbuję pokazać, że w „Lalce” to jedna i ta sama energia. Moja teza brzmi: miłość Wokulskiego do Izabeli Łęckiej najpierw uruchamia w nim ogromną wolę działania, a potem go niszczy. Dzieje się tak dlatego, że bohater kocha nie realną kobietę, lecz ideał, który sam sobie zbudował na wzór romantycznej poezji.

Zacznę od siły motywującej, bo skala tego, co Wokulski robi z miłości, imponuje. Dojrzały kupiec po czterdziestce widzi Izabelę w teatrze i od tej chwili podporządkowuje jej całe życie. Wyjeżdża do Bułgarii robić majątek na dostawach wojennych — ryzykuje życie i wraca do Warszawy wielokrotnie bogatszy. Uczy się angielskiego, bo tym językiem mówi się w salonach. Zakłada spółkę do handlu ze Wschodem, kupuje na licytacji kamienicę Łęckich, po cichu wykupuje weksle ojca Izabeli — wszystko po to, by zbliżyć się do jej świata. Co ważne, ta energia promieniuje też na innych: Wokulski daje pracę woźnicy Wysockiemu, wyciąga z ulicy Mariannę. Miłość działa tu jak paliwo — napędza i karierę, i dobro.

Ale to samo uczucie ma drugie oblicze. Wokulski kocha wyobrażenie: Izabela jest salonową lalką, która traktuje zaloty jak towarzyską grę, a ludzi ocenia według urodzenia. Bohater znosi kolejne upokorzenia i dla tej iluzji rezygnuje z rzeczy naprawdę wielkiej — odrzuca propozycję paryskiego uczonego Geista, choć praca nad jego wynalazkiem mogła zapewnić mu miejsce w historii nauki. Punkt zwrotny następuje w pociągu do Krakowa: Wokulski słyszy, jak Izabela flirtuje ze Starskim po angielsku — w języku, którego nauczył się dla niej. W Skierniewicach próbuje rzucić się pod pociąg; ratuje go dróżnik Wysocki, brat człowieka, któremu kiedyś pomógł. Potem zostaje już tylko apatia, wyprzedaż interesów i zniknięcie. Znamienna jest scena, w której bohater, czytając romantyczną poezję, oskarża ją o to, że nauczyła go właśnie takiego kochania.

Ten mechanizm najlepiej oświetla kontekst romantyczny. Werter z powieści Goethego dokładnie tak samo idealizuje Lottę: żyje wyobrażeniem zamiast relacją i kończy samobójstwem. Wokulski jest jego spóźnionym spadkobiercą — człowiekiem wychowanym na literaturze romantycznej, który próbuje kochać po romantycznemu w epoce kolei i handlu. Prus prowadzi tu jawną polemikę z poprzednią epoką: pokazuje, że werterowski model uczucia nie uwzniośla, tylko zabija. Podobną drogę przechodzi Gustaw z IV części „Dziadów” — kolejny kochanek zniszczony nie przez kobietę, lecz przez własną idealizację.

Jaki z tego wniosek? Prus nie każe nam wybierać między członami alternatywy. Miłość w „Lalce” jest potężną energią, która buduje i niszczy jednocześnie, a o tym, co przeważy, decyduje jej przedmiot. Dopóki Wokulski działa, tworzy rzeczy realne: majątek, spółkę, uratowane ludzkie losy. Gdy zostaje sam na sam z iluzją, ta sama siła obraca się przeciw niemu. Otwarte zakończenie powieści — nie wiemy przecież, czy bohater zginął w ruinach Zasławia, czy wyjechał do Geista — do końca podtrzymuje tę dwuznaczność.