Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi? Omów zagadnienie na podstawie Lalki Bolesława Prusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kiedy czytam „Lalkę”, mam wrażenie, że Warszawa jest w niej pełnoprawnym bohaterem — Prus opisał ją tak dokładnie, że do dziś można chodzić po mieście śladami Wokulskiego. Postawię tezę, że miasto nie jest u Prusa ani jednoznacznie przyjazne, ani jednoznacznie wrogie: to przestrzeń głęboko podzielona, która jednych wynosi, a innych spycha na dno. O tym, czy miasto okaże się szansą, czy pułapką, decyduje nie samo miasto, lecz pozycja społeczna człowieka, który po nim chodzi.

Najmocniejszy dowód wrogości znajduję w scenie spaceru Wokulskiego po Powiślu. Bohater schodzi z eleganckiego śródmieścia nad Wisłę i świat nagle się zmienia: zamiast wystaw sklepowych widzi rudery, błoto i hałdy gnijących śmieci, wśród których mieszkają ludzie. Wokulski patrzy na tę dzielnicę jak na miniaturę całego kraju — miejsce, w którym nic nie działa i nikt nikomu nie pomaga. Ta część miasta nie daje swoim mieszkańcom żadnej drogi wyjścia. Symboliczne są losy postaci, którym Wokulski pomaga: furmana Wysockiego, który stracił konia, a wraz z nim jedyne źródło zarobku, oraz Marianny, młodej dziewczyny zepchniętej przez ulicę do prostytucji. Bez interwencji bogatego dobroczyńcy oboje pozostaliby na dnie — bo miasto samo z siebie nikogo stamtąd nie wyciąga.

Ale ta sama Warszawa ma też drugą twarz. Dla Wokulskiego miasto było przestrzenią awansu: zaczynał jako subiekt w piwnicy Hopfera, a doszedł do własnego sklepu przy Krakowskim Przedmieściu i ogromnego majątku. Miasto tętni handlem, prasą i teatrem, w Łazienkach spaceruje wytworne towarzystwo, kwitnie życie salonów. Tyle że nawet dla milionera ta przyjazna przestrzeń okazuje się podszyta wrogością: świat Łęckich chętnie bierze pieniądze Wokulskiego, ale nigdy nie przyjmie jego samego. Granice w tym mieście biegną nie tylko między dzielnicami — biegną między klasami i są równie trudne do przekroczenia jak skarpa oddzielająca śródmieście od Powiśla.

Prus sam podsuwa czytelnikowi punkt odniesienia: Paryż. Kiedy Wokulski tam wyjeżdża, odkrywa miasto, które — w przeciwieństwie do chaotycznej Warszawy — ma logikę i plan: szerokie bulwary, ruch, pracownie uczonych, przestrzeń zorganizowaną wokół pracy i wiedzy. To właśnie w Paryżu spotyka uczonego Geista i przez chwilę widzi dla siebie życie poświęcone nauce. To zestawienie pokazuje, że miasto może być człowiekowi przyjazne — pod warunkiem, że społeczeństwo urządzi je wokół pracy i talentu, a nie urodzenia.

Jako kontekst wybieram „Zbrodnię i karę” Dostojewskiego. Petersburg Raskolnikowa to miasto skrajnie wrogie: duszne, ciasne, pełne nędzy i pijaństwa, z pokoikami przypominającymi trumny. Ta przestrzeń nie jest tłem — ona współtworzy zbrodnię, bo odziera człowieka z godności i popycha go do desperacji. Na tym tle widać, że Prus jest mniej fatalistyczny od Dostojewskiego: jego Warszawa krzywdzi, ale nie odbiera nadziei, że mądrze urządzone miasto mogłoby ludziom służyć.

Wniosek? Miasto w „Lalce” jest dokładnie takie, jakie jest społeczeństwo, które je zbudowało. Powiśle oskarża, Krakowskie Przedmieście uwodzi, a Paryż pokazuje zmarnowaną możliwość. Prus nie mówi, że miasto jest wrogiem człowieka — mówi, że wrogiem bywa obojętność ludzi, którzy godzą się, by o wartości człowieka decydował adres, pod którym mieszka.