Pytania jawne Zbrodnia i kara Co może determinować ludzkie postępowanie
Pytanie jawne · Zbrodnia i kara · matura ustna z polskiego 2027
Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie Zbrodni i kary Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Raskolnikow nie zabija dlatego, że jest potworem — zabija, bo uwierzył własnej teorii, a nędza i przypadek popchnęły go do czynu. Pokazujemy, jak z motywów tej zbrodni zbudować pełną wypowiedź o tym, co determinuje ludzkie postępowanie.
O co naprawdę pyta komisja
Komisja nie pyta Cię, dlaczego Raskolnikow zabił — pyta o OGÓLNY problem: jakie siły kierują ludzkim działaniem. Zbrodnia Rodiona jest tu materiałem dowodowym, a Twoim zadaniem jest nazwać konkretne determinanty (idea, nędza, psychika, wiara) i przypisać je do scen powieści, zamiast opowiadać fabułę.
Najlepsza oś wypowiedzi: Dostojewski przedstawia całą wiązkę determinant, ale jednocześnie polemizuje z poglądem, że człowiek jest nimi związany bez reszty. Kluczem jest zestawienie Raskolnikowa z Sonią — ta sama nędza, przeciwne wybory — oraz epilog, w którym możliwa okazuje się duchowa przemiana. Dzięki temu Twoja teza zyska napięcie: determinanty istnieją, lecz nie znoszą wolności i odpowiedzialności.
Nie zapomnij o drugiej części polecenia — wybranym kontekście. Przy tym pytaniu masz wyjątkowo szeroki wybór: od „Makbeta”, przez Biblię, po filozoficzny spór o determinizm. Wskaż jeden i naprawdę POŁĄCZ go z lekturą, zamiast doklejać zdanie na końcu.
Plan wypowiedzi
- TezaLudzkim postępowaniem kierują splecione siły — idee, warunki życia i mechanizmy psychiki — ale Dostojewski dowodzi, że żadna z nich nie odbiera człowiekowi wolnego wyboru ani odpowiedzialności.
- Argument 1 — władza ideiTeoria „ludzi niezwykłych” z artykułu Raskolnikowa czyni zabójstwo lichwiarki eksperymentem; podsłuchana w szynku rozmowa i sprzyjający przypadek utwierdzają bohatera w przekonaniu, że tak miało być.
- Argument 2 — nędza i psychikaBieda Petersburga, list matki o poświęceniu Duni i los Marmieładowów popychają do czynu; jednak kontrast z Sonią oraz gorączka i wyrzuty sumienia po zbrodni dowodzą, że środowisko skłania, a nie zmusza.
- KontekstNp. literacki — „Makbet”: przepowiednia wiedźm i namowy żony jako determinanty zbrodni, sumienie jako pierwsza kara; albo biblijna scena wskrzeszenia Łazarza jako siła zdolna odmienić postępowanie.
- WniosekDeterminanty są realne, lecz nieostateczne — epilog z duchowym odrodzeniem Raskolnikowa pokazuje, że o postępowaniu rozstrzyga w końcu wybór dokonywany wobec własnego sumienia.
Przykładowa odpowiedź
Pytanie o to, co determinuje ludzkie postępowanie, brzmi jak wyjęte z podręcznika psychologii, ale Dostojewski odpowiedział na nie całą powieścią. Postawię tezę: człowieka popychają do działania trzy splecione siły — idee, w które uwierzył, nędza, w której żyje, i mechanizmy jego własnej psychiki. „Zbrodnia i kara” pokazuje jednak coś jeszcze: żadna z tych sił nie działa jak wyrok, bo ostatnie słowo zawsze należy do sumienia i wolnej woli.
Pierwszym i najgroźniejszym determinantem okazuje się idea. Raskolnikow, były student prawa, ogłosił artykuł, w którym podzielił ludzi na zwykłych i niezwykłych — ci drudzy, jak Napoleon, mają jego zdaniem prawo przekroczyć normy moralne w imię wielkich celów. Zabójstwo starej lichwiarki Alony Iwanowny jest więc eksperymentem: bohater chce sprawdzić, czy sam należy do „niezwykłych”. Teoria uruchamia zbrodnię, a przypadek ją domyka — Rodion słyszy w szynku rozmowę o tym, że śmierć lichwiarki byłaby korzyścią dla ludzkości, potem przypadkiem dowiaduje się, kiedy ofiara zostanie w domu sama, i odczytuje to jak znak przeznaczenia. Człowiek, który uwierzył fałszywej idei, zaczyna widzieć świat tak, by go ona w nim utwierdzała.
Drugim determinantem są warunki życia. Petersburg Dostojewskiego to duszne miasto nędzy: Raskolnikow mieszka w klitce porównywanej do trumny, porzucił studia z braku pieniędzy, a z listu matki dowiaduje się, że siostra Dunia zamierza wyjść za Łużyna właściwie po to, by ratować rodzinę. Historia pijaka Marmieładowa i los Soni, która hańbi się, by utrzymać bliskich, dopełniają ten obraz. Ale właśnie Sonia jest dowodem, że środowisko skłania, lecz nie zmusza: żyjąc w tej samej biedzie, wybiera ofiarę z samej siebie, a nie krzywdę drugiego człowieka. Dwoje ludzi „zdeterminowanych” identycznie postępuje przeciwnie — to najmocniejszy argument powieści przeciw prostemu determinizmowi.
Trzecia siła działa od środka. Po zbrodni Raskolnikowem nie rządzi już teoria, tylko psychika: gorączka, majaczenia, wstręt do najbliższych, przymus powracania myślami na miejsce zabójstwa. Śledczy Porfiry Pietrowicz prawie nie potrzebuje dowodów — wystarcza mu psychologiczna gra, bo wie, że natura przestępcy sama go zdradzi. Sumienie okazuje się determinantem silniejszym niż idea: to ono, a nie policja, wymierza pierwszą karę.
Zagadnienie pogłębię kontekstem literackim. Szekspirowski Makbet również działa pod naciskiem determinant: przepowiednia wiedźm rozbudza ambicję, a namowy Lady Makbet popychają go do zabójstwa Dunkana. I podobnie jak u Dostojewskiego — siły zewnętrzne tylko otwierają drzwi, przez które bohater przechodzi sam, a po zbrodni niszczy go własne sumienie: halucynacje, bezsenność, rozpad wszystkich więzi. Dwaj pisarze z odległych epok mówią to samo: można wskazać, co człowieka pchnęło do czynu, ale nie można go z tego czynu rozgrzeszyć.
Wniosek podsuwa epilog powieści. Na katordze, dzięki miłości Soni — tej samej, która wcześniej czytała mu ewangeliczną scenę wskrzeszenia Łazarza — Raskolnikow zaczyna się duchowo odradzać. Skoro nawet zbrodniarz może się przemienić, znaczy to, że nie był zdeterminowany bez reszty. Ludzkie postępowanie kształtują idee, bieda i psychika, ale Dostojewski dopisuje do tej listy czynnik rozstrzygający: wybór, którego człowiek dokonuje wobec własnego sumienia i wartości, w które wierzy.
Konteksty, które możesz przywołać
Literacki — „Makbet” Szekspira
Przepowiednia wiedźm i presja Lady Makbet jako determinanty zbrodni na Dunkanie; jak u Dostojewskiego — czyn pozostaje wyborem bohatera, a pierwszą karę wymierza sumienie.
Biblijny — wskrzeszenie Łazarza
Scena, w której Sonia czyta Rodionowi Ewangelię, to obietnica, że wiara i miłość mogą odmienić postępowanie nawet zbrodniarza — kontrapunkt dla wszystkich determinant.
Filozoficzny — spór o determinizm
Współczesny Dostojewskiemu pogląd, że człowieka kształtuje środowisko, kontra idea wolnej woli; teoria „ludzi niezwykłych” Raskolnikowa zapowiada zarazem nietzscheańską koncepcję nadczłowieka.
Na czym wykładają się zdający
Sprowadzenie odpowiedzi do jednego motywu (najczęściej samej biedy) — pytanie brzmi „co MOŻE determinować”, więc komisja oczekuje kilku czynników i pokazania, jak nakładają się na siebie w decyzji Raskolnikowa.
Streszczanie sceny zabójstwa i śledztwa zamiast analizy determinant — fabułę komisja zna; punktuje nazwanie sił kierujących bohaterem i powiązanie ich z konkretnymi scenami.
Pominięcie epilogu i przemiany Raskolnikowa — bez niego umyka polemika Dostojewskiego z determinizmem, czyli to, co przy tym pytaniu w powieści najcenniejsze.
Częste pytania
Czy zestawienie Raskolnikowa z Makbetem nie jest zbyt oczywiste?
Jest częste, ale komisja nie karze za popularny kontekst — karze za doklejony. Zamiast ogólnika „obaj zabili”, wskaż bliźniaczą konstrukcję: przepowiednia wiedźm i namowy Lady Makbet działają jak teoria „ludzi niezwykłych” i podsłuchana rozmowa w szynku — determinanty otwierają drzwi, ale przez próg bohater przechodzi sam. Jeśli chcesz się wyróżnić, sięgnij po scenę wskrzeszenia Łazarza albo spór o determinizm.
Czy mogę postawić tezę, że człowiek jest całkowicie zdeterminowany?
Z tą lekturą to teza ryzykowna, bo Dostojewski wprost z takim poglądem polemizuje — dowodem postawa Soni i odrodzenie Raskolnikowa w epilogu. Bezpieczniej brzmi: determinanty istnieją i są potężne, ale nie znoszą wolnej woli. Skrajny determinizm musiałbyś bronić WBREW wymowie powieści, a to trudne do udźwignięcia w 10 minut.
Czy muszę omówić wszystkie motywy zbrodni Raskolnikowa?
Nie — powieść podsuwa ich wiele i nie zdążysz o wszystkich powiedzieć. Wybierz dwa-trzy (idea „ludzi niezwykłych”, nędza, psychika) i zhierarchizuj je, wskazując, który uważasz za rozstrzygający. Selekcja i porządek argumentów dają więcej punktów niż wyliczanie wszystkiego po kolei.