Sen o Polsce czy sąd nad Polską? Omów zagadnienie na podstawie Wesela Stanisława Wyspiańskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Pytanie stawia przede mną alternatywę, ale odpowiem przewrotnie: „Wesele” jest jednocześnie snem o Polsce i sądem nad Polską, bo Wyspiański właśnie po to roztacza przed bohaterami wielkie narodowe marzenie, żeby je potem rozliczyć. Punkt wyjścia dramatu jest autentyczny — poeta był gościem na bronowickim weselu Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną — i z tej realistycznej obserwacji wyrósł dramat symboliczny, w którym najważniejsze rzeczy o narodzie mówią nie ludzie, lecz zjawy.

Zacznę od snu. Śni go już samo wesele: małżeństwo krakowskiego inteligenta z chłopką miało być dowodem, że pęknięty naród potrafi się zjednoczyć. Modna wówczas chłopomania kazała panom z miasta widzieć w podkrakowskiej wsi zdrową, barwną, prawdziwą Polskę. W akcie drugim to marzenie urasta do rangi mitu: do Gospodarza przybywa Wernyhora, legendarny ukraiński wieszcz, zostawia mu złoty róg i każe rozesłać wici oraz zebrać lud przed kościołem. Przez chwilę wydaje się, że sen o zrywie, w którym ramię w ramię staną szlachta i chłopi, naprawdę zacznie się spełniać.

Ale najważniejsze zjawy tej nocy przychodzą oskarżać — i to oskarżać imiennie. Dziennikarzowi ukazuje się Stańczyk i wypomina mu, że zamiast budzić naród, usypia go zwątpieniem. Panu Młodemu Hetman przypomina, że polscy panowie potrafili sprzedać ojczyznę, a Dziadowi upiór Jakuba Szeli — że pół wieku wcześniej chłopi mordowali szlachtę podczas galicyjskiej rabacji. Zresztą sam Pan Młody przyznaje, że jego dziadka „piłą rżnęli”, a mimo to wszyscy „zapomnieli”. Braterstwo przy weselnym stole okazuje się więc dekoracją naciągniętą na świeże rany. Finał dopowiada wyrok: Gospodarz, zamiast działać, oddaje złoty róg Jaśkowi, a ten gubi go, schylając się po czapkę z pawich piór — po drobiazg, po własną próżność. Zamiast powstania zostaje chocholi taniec: uśpiony korowód, który kręci się w miejscu.

Ten gest — sądzenie własnego narodu przez wizję — Wyspiański przejmuje od romantyków, dlatego jako kontekst wybieram „Kordiana” Słowackiego. Tam również wielki sen o Polsce, marzenie o narodzie-Winkelriedzie, zderza się z bezlitosnym rozrachunkiem: Kordian pada zemdlony pod drzwiami carskiej sypialni, a spiskowcy grzęzną w sporach i lęku. Słowacki sądził pokolenie powstania listopadowego, Wyspiański — pokolenie własne; obaj pokazują, że klęska nie bierze się z braku marzeń, lecz z niezdolności do czynu.

Dlatego na pytanie z polecenia odpowiadam: ta alternatywa jest fałszywa. „Wesele” to sąd nad Polską wypowiedziany językiem snu — dopiero w wizji bohaterowie mogą zobaczyć prawdę o sobie, której na jawie nie chcą znać. A i sam wyrok nie jest ostateczny. Chochoł, który gra do tańca, to przecież słomiana osłona chroniąca różany krzew przez zimę: pod narodowym marazmem może przetrwać coś żywego. Wyspiański nie sądzi po to, żeby pogrążyć, tylko po to, żeby obudzić — i właśnie dlatego jego sen o Polsce boli do dziś.