Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Na pytanie, czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym, Molier odpowiada w „Skąpcu” jednoznacznie — i robi to, co ciekawe, za pomocą śmiechu. Postawię tezę, że pieniądze same w sobie szczęścia nie dają, a gdy z narzędzia stają się celem życia, zaczynają człowieka niszczyć. Harpagon jest najbogatszym bohaterem tej komedii i jednocześnie jedynym naprawdę nieszczęśliwym — właśnie ten paradoks chcę udowodnić.

Zacznę od tego, jak Harpagon swoje bogactwo przeżywa. On z pieniędzy w ogóle nie korzysta: szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów zakopuje w ogrodzie i żyje w nieustannym strachu, że ktoś mu ją odbierze. Podejrzewa służbę, gości, nawet własne dzieci; sługę Kleanta, Strzałkę, rewiduje, każąc mu pokazywać ręce. Oszczędza na jedzeniu i na koniach, które — jak skarży się Jakub — chodzą głodne. Kulminacją jest słynny monolog po kradzieży szkatułki: Harpagon krzyczy, że go zamordowano, że odebrano mu życie, a w amoku chwyta za ramię samego siebie, biorąc się za złodzieja. Molier pokazuje tu coś przenikliwego — majątek nie daje temu człowiekowi ani chwili radości, daje mu wyłącznie lęk. To nie jest posiadanie, to jest niewola.

Drugi argument to cena, jaką za skąpstwo płacą bliscy Harpagona — i ostatecznie on sam. Bohater traktuje rodzinę jak pozycje w rachunku: córkę Elizę chce wydać za starego Anzelma głównie dlatego, że ten gotów jest ją wziąć „bez posagu”, a synowi Kleantowi odmawia środków tak skutecznie, że ten szuka pożyczki u lichwiarza — którym, w jednej z najbardziej gorzkich scen sztuki, okazuje się jego własny ojciec. Na dodatek stary Harpagon rywalizuje z synem o rękę młodej Marianny. Finał mówi wszystko: postawiony przed wyborem między małżeństwem a odzyskaną szkatułką, Harpagon bez wahania bierze szkatułkę. Odzyskuje pieniądze, ale gdy inni łączą się w pary, on zostaje ze swoim skarbem sam.

Zagadnienie pogłębię kontekstem literackim — „Opowieścią wigilijną” Dickensa. Ebenezer Scrooge to jakby Harpagon, któremu dano drugą szansę: na początku równie zamożny i równie samotny, dzięki duchom widzi, dokąd prowadzi życie podporządkowane gromadzeniu — do śmierci, po której nikt nie zapłacze. Przemieniony Scrooge zaczyna się majątkiem dzielić i dopiero wtedy staje się szczęśliwy. Dickens dopowiada więc to, czego Molier już nie pokazuje: szczęście zaczyna się w momencie, w którym pieniądz wraca na swoje miejsce — z celu staje się środkiem. Podobną naukę niesie zresztą biblijna przypowieść o bogaczu, który budował coraz większe spichlerze, nie wiedząc, że tej nocy straci życie.

Jaki z tego wniosek? Molier nie twierdzi, że pieniądze są złem — w jego komedii młodzi bohaterowie też przecież potrzebują majątku, żeby ułożyć sobie życie. Problem zaczyna się wtedy, gdy dobra materialne przestają służyć człowiekowi, a człowiek zaczyna służyć ich gromadzeniu. Harpagon dowodzi, że można mieć wszystko i nie mieć niczego: ani spokoju, ani miłości, ani niczyjej życzliwości. Odpowiadam więc na postawione pytanie tak: dobra materialne mogą szczęściu sprzyjać, ale go nie tworzą — a wyniesione na szczyt hierarchii wartości, potrafią je człowiekowi skutecznie odebrać.