Człowiek wobec cierpienia i śmierci. Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Camus zamyka bohaterów „Dżumy” w odciętym od świata Oranie i każe im patrzeć na cierpienie, którego nie da się racjonalnie wytłumaczyć ani zatrzymać. Moja teza brzmi: wobec cierpienia i śmierci człowiek nie znajduje odpowiedzi, ale wciąż ma wybór postawy — a wartość tego wyboru mierzy się solidarnością z innymi, nie skutecznością. Powieść jest przeglądem takich postaw i właśnie tak chcę ją omówić.

Najważniejszym punktem odniesienia jest dla mnie doktor Rieux. On od początku wie, że epidemii nie pokona — może najwyżej wyrywać jej pojedynczych ludzi. Mimo to codziennie robi swoje, a własną postawę tłumaczy zaskakująco skromnie: to nie bohaterstwo, tylko uczciwość, czyli wykonywanie swojego zawodu. Rieux nie szuka metafizycznych wyjaśnień zarazy — leczy. Cierpienie dotyka go też osobiście: żona, wysłana jeszcze przed epidemią do sanatorium, umiera z dala od niego. Kluczowa jest scena agonii małego syna sędziego Othona — dziecko umiera długo i w męczarniach, na oczach lekarzy i księdza. Po tej śmierci Rieux mówi wprost, że nigdy nie pogodzi się ze światem, w którym torturowane są dzieci. To jest sedno buntu Camusa: nie przeciw ludziom, lecz przeciw samemu porządkowi świata dopuszczającemu niezawinione cierpienie.

Siła powieści polega na tym, że Camus zestawia z Rieux całą galerię innych postaw. Ojciec Paneloux w pierwszym kazaniu tłumaczy dżumę jako karę za grzechy — cierpienie ma sens i trzeba je przyjąć. Ale po śmierci dziecka, na którą patrzył, nie umie już mówić z taką pewnością; jego drugie kazanie jest pokorniejsze, wygłoszone jakby od wewnątrz nieszczęścia, a wiara staje się wyborem „wszystko albo nic”. Dziennikarz Rambert najpierw traktuje zarazę jak cudzą sprawę i próbuje uciec z miasta do ukochanej, w końcu jednak zostaje — bo szczęście przeżywane w pojedynkę, gdy inni cierpią, może przynosić wstyd. Tarrou, organizator ochotniczych formacji sanitarnych, chce być „świętym bez Boga” i umiera na dżumę tuż przed wygaśnięciem epidemii. Jest wreszcie Cottard, który na zarazie zarabia — dowód, że wobec cierpienia można też wybrać egoizm.

Jako kontekst wybieram biblijną Księgę Hioba, bo dotyka tego samego problemu: cierpienia, na które człowiek niczym nie zasłużył. Hiob traci majątek, dzieci i zdrowie, a przyjaciele — trochę jak Paneloux w pierwszym kazaniu — przekonują go, że musiał zgrzeszyć. Hiob się z tym nie zgadza i domaga się odpowiedzi od samego Boga. Wyjaśnienia ostatecznie nie otrzymuje; otrzymuje spotkanie z Bogiem i na nim opiera swoją ufność. Zestawienie z „Dżumą” jest bardzo wdzięczne: obie księgi uczciwie przyznają, że cierpienia nie da się logicznie wytłumaczyć, ale odpowiedź dają inną — Biblia kieruje człowieka ku zaufaniu Bogu, Camus ku solidarności z ludźmi, bez metafizycznej pociechy.

Jaki z tego wniosek? Camus nie obiecuje zwycięstwa — powieść kończy się ostrzeżeniem, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera i może kiedyś wrócić. A jednak Rieux, który okazuje się narratorem tej kroniki, spisał ją po to, by zaświadczyć, że w ludziach więcej rzeczy zasługuje na podziw niż na pogardę. Wobec cierpienia i śmierci człowiek nie jest więc skazany na rozpacz: nie wybiera tego, co go spotyka, ale wybiera, kim wobec tego będzie. I to jest odpowiedź, którą stawiam na końcu swojej wypowiedzi.