Co skłania człowieka do poświęceń? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Pytanie o źródła poświęcenia brzmi patetycznie, ale „Dżuma” Alberta Camusa odpowiada na nie zaskakująco przyziemnie. Postawię tezę, że do poświęceń skłania człowieka nie marzenie o bohaterstwie, lecz zwyczajna przyzwoitość, poczucie obowiązku i solidarność z cierpiącymi — a Camus celowo prowadzi przez powieść kilku bohaterów, z których każdy dochodzi do tej samej postawy inną drogą.

Najważniejszym dowodem jest doktor Bernard Rieux. Kiedy w Oranie wybucha epidemia, on po prostu zostaje przy chorych — bez wahania i bez wielkich słów, choć jego własna żona umiera daleko, w sanatorium, a on nie może być przy niej. W rozmowie z Rambertem mówi wprost, że w tym wszystkim nie chodzi o bohaterstwo, tylko o uczciwość — a uczciwość w jego przypadku polega na wykonywaniu zawodu. To moim zdaniem kluczowe zdanie powieści: poświęcenie nie potrzebuje wzniosłej ideologii, wystarczy niezgoda na to, żeby ludzie umierali, gdy można z tym walczyć.

Camus mnoży jednak motywacje. Jean Tarrou, organizator ochotniczych formacji sanitarnych, ma powody głęboko osobiste: w młodości zobaczył swojego ojca, prokuratora, żądającego na sali sądowej kary śmierci — i od tamtej pory brzydzi się każdym zadawaniem śmierci. Jego poświęcenie to moralny bunt; sam mówi, że chciałby zostać świętym bez Boga. Zupełnie inną drogę przechodzi Rambert. Ten paryski dziennikarz utknął w zamkniętym mieście przypadkiem i początkowo robi wszystko, żeby uciec do ukochanej — przekonuje przecież, że nie jest stąd. A jednak w decydującym momencie zostaje, bo rozumie, że szczęście przeżywane w pojedynkę, gdy inni cierpią, byłoby powodem do wstydu. Jest wreszcie skromny urzędnik Grand, który po godzinach prowadzi statystyki formacji — narrator sugeruje, że właśnie taki niepozorny człowiek najbardziej zasługuje na miano bohatera tej kroniki. Obowiązek, bunt, wstyd, cicha sumienność: różne paliwa, ta sama decyzja.

Tę wymowę najlepiej pogłębia kontekst filozoficzny, bo sam Camus w „Micie Syzyfa” i „Człowieku zbuntowanym” zbudował filozofię absurdu i buntu. Świat jest absurdalny: dżuma spada na Oran bez powodu i równie bezzasadnie ustępuje, a ostatecznego zwycięstwa nikt nie ogłosi. Właśnie dlatego jedyną godną odpowiedzią jest bunt — walka podjęta mimo świadomości, że nie da się wygrać raz na zawsze, jak u Syzyfa wciąż wtaczającego swój głaz. Warto dodać, że wydana w 1947 roku powieść była od początku czytana jako alegoria wojny i totalitaryzmu: dżuma oznacza każde zło, wobec którego człowiek musi wybrać między obojętnością a oporem.

Jaki z tego wniosek? Camus odpowiada na pytanie z tematu bardzo konsekwentnie: człowieka skłania do poświęceń nie nadzieja na nagrodę ani pewność wygranej, lecz elementarna przyzwoitość i poczucie wspólnoty z cierpiącymi. Powieść kończy się ostrzeżeniem, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera i może kiedyś wrócić — poświęcenie nie jest więc jednorazowym zrywem, tylko postawą, którą trzeba ponawiać. I chyba właśnie dlatego ta pozbawiona patosu odpowiedź brzmi tak wiarygodnie.