Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła? Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Camus nie napisał „Dżumy” po to, żeby opowiedzieć o epidemii. Zaraza, która zamyka bramy Oranu, jest parabolą zła w każdej postaci — choroby, wojny, przemocy. Właśnie dlatego ta powieść tak dobrze odpowiada na pytanie o postawy człowieka wobec zła. Moja teza brzmi: wobec zła nie ma jednej reakcji — ludzie walczą, uciekają, tłumaczą je sobie albo na nim zarabiają — a miarą człowieczeństwa jest u Camusa wybór solidarności z cierpiącymi.

Pierwsza i najważniejsza postawa to czynny bunt. Doktor Rieux od początku robi po prostu swoje: leczy, organizuje walkę z zarazą, nie opuszcza chorych, choć wie, że z dżumą się nie wygrywa. Co ważne, sam odbiera swojej pracy patos — mówi, że w tej walce nie chodzi o bohaterstwo, tylko o uczciwość, o wykonywanie własnego zawodu. Podobną drogę wybiera Tarrou, który zakłada ochotnicze formacje sanitarne i marzy, by zostać „świętym bez Boga”; to on wypowiada myśl, że każdy z nas nosi w sobie dżumę i musi pilnować, żeby nie zarażać innych. Jest wreszcie skromny urzędnik Grand — bez wielkich słów prowadzi rejestry formacji, a narrator właśnie w takim cichym, systematycznym dobru każe widzieć prawdziwe bohaterstwo.

Camus pokazuje jednak także postawy, które dopiero dojrzewają do buntu. Dziennikarz Rambert znalazł się w Oranie przypadkiem i początkowo myśli wyłącznie o ucieczce do ukochanej — twierdzi, że dżuma go nie dotyczy, bo jest tu obcy. Kiedy jednak plan wydostania się z miasta jest już gotowy, Rambert zostaje. Uzasadnia to słowami, które warto przywołać choćby w parafrazie: człowiek może się wstydzić, że jest szczęśliwy sam jeden. Jeszcze ciekawsza jest ewolucja ojca Paneloux. W pierwszym kazaniu jezuita tłumaczy zarazę jako karę za grzechy — czyli nadaje złu sens. Agonia niewinnego dziecka, syna sędziego Othona, rozbija tę wykładnię: Paneloux przyłącza się do formacji sanitarnych, bo zrozumiał, że złu trzeba się przeciwstawiać, a nie je objaśniać.

Na drugim biegunie stoi Cottard. Ten drobny przestępca jako jedyny czuje się w zadżumionym mieście dobrze: epidemia wstrzymała jego sprawę z wymiarem sprawiedliwości, a strach mieszkańców pozwala mu zarabiać na przemycie. Cottard nie tyle czyni zło, ile się z nim układa — i właśnie dlatego jest w powieści tak niepokojący. Gdy zaraza wygasa, jego świat się wali; kończy, strzelając do ludzi z okna swojego mieszkania. Postawa korzystania ze zła okazuje się autodestrukcyjna.

Jako kontekst wybieram historię II wojny światowej, bo „Dżuma”, wydana w 1947 roku, była czytana wprost jako rozrachunek z okupacją. Zamknięte miasto to Europa pod władzą faszyzmu, a galeria bohaterów odwzorowuje realne postawy tamtego czasu: byli lekarze i konspiratorzy jak Rieux i Tarrou, byli tacy, którzy jak Rambert dojrzewali do oporu, i tacy, którzy jak Cottard kolaborowali i bogacili się na cudzym nieszczęściu. Parabola Camusa nazywa więc mechanizm, który historia potwierdziła na masową skalę.

Jaki z tego wniosek? Camus nie obiecuje zwycięstwa — powieść zamyka ostrzeżenie, że bakcyl dżumy nigdy nie umiera i pewnego dnia może znów obudzić swoje szczury. Zło jest trwałym elementem świata, ale człowiek zawsze zachowuje wybór postawy wobec niego. Rieux ujmuje to najprościej: w ludziach więcej rzeczy zasługuje na podziw niż na pogardę. Wobec zła, którego nie da się ostatecznie pokonać, najwięcej znaczy zwyczajna, uparta przyzwoitość.