Konflikt pokoleń. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Kiedy myślimy o konflikcie pokoleń, widzimy zwykle młodych buntowników i starych obrońców porządku. Sławomir Mrożek w „Tangu” celowo ten schemat odwraca — i na tym odwróceniu zbuduję swoją tezę: w świecie, w którym starsze pokolenie wygrało własny bunt i zniszczyło wszystkie normy, młodość nie ma się przeciwko czemu buntować, więc buntuje się przeciw brakowi zasad. Taki konflikt nie może się jednak skończyć zwycięstwem żadnej ze stron — kończy się katastrofą i triumfem czystej siły.

Zacznę od domu Stomilów, bo to on jest źródłem sporu. Rodzice Artura przeprowadzili kiedyś swoją rewolucję obyczajową i artystyczną — i nigdy z niej nie wyszli. Stomil chodzi w rozpiętej piżamie i urządza teatralne eksperymenty, Eleonora otwarcie przyznaje, że sypia z Edkiem, prostackim typem przygarniętym przez rodzinę, a babcia Eugenia gra z nim w karty. W salonie od lat stoi katafalk po zmarłym dziadku i nikomu to nie przeszkadza. Młody Artur, student medycyny i filozofii, patrzy na ten chaos z obrzydzeniem. Jego sytuacja jest przewrotna: nie może odrzucić świata rodziców tak, jak oni odrzucili świat swoich, bo nie zostawili mu żadnych reguł do złamania. Brak norm stał się w tym domu jedyną obowiązującą normą.

Bunt Artura przybiera więc formę kontrrewolucji. Syn próbuje przywrócić dawny porządek: przywołuje domowników do dyscypliny, zmusza rodzinę do eleganckich strojów i organizuje tradycyjne zaręczyny oraz ślub z Alą. I tu Mrożek pokazuje coś kluczowego: sama forma nie wystarczy. W dniu ślubu Artur rozumie, że wskrzesił puste konwencje, za którymi nie stoi żadna żywa idea. Szuka jej rozpaczliwie i znajduje najgorszą z możliwych — władzę nad życiem i śmiercią innych. Gdy Ala wyznaje mu, że zdradziła go z Edkiem, Artur załamuje się ostatecznie i ginie od ciosu Edka. Finał jest gorzką pointą całego konfliktu: nad ciałem Artura Edek tańczy z wujem Eugeniuszem tango La Cumparsita. Spór dwóch pokoleń inteligencji wygrywa cham, który żadnych idei nie potrzebuje — wystarcza mu siła.

Przewrotność Mrożka najlepiej widać na tle tradycji romantycznej, którą wybieram jako kontekst. W „Odzie do młodości” Mickiewicz każe młodym wylatywać „nad poziomy”, burzyć zastany świat i wznosić nowy — młodość jest tam siłą twórczą, a konflikt pokoleń motorem postępu. Artur to romantyczny buntownik ustawiony na odwrót: ma zapał i bezkompromisowość romantyka, ale kierunek jego buntu prowadzi wstecz, ku konwencji i tradycji. Mrożek dowodzi w ten sposób, że romantyczny schemat działa tylko wtedy, gdy istnieje jeszcze jakiś porządek do obalenia.

Jaki z tego wniosek? Konflikt pokoleń w „Tangu” nie jest zwykłym sporem młodości ze starością, tylko dramatem pokolenia, któremu odebrano możliwość buntu. Mrożek ostrzega, że całkowite zniszczenie norm nie daje wolności — zostawia pustkę, a pustkę zawsze zagospodaruje ktoś silny i prymitywny. Dlatego ta groteskowa komedia rodzinna okazuje się jedną z najpoważniejszych diagnoz dwudziestego wieku: z rozkładu wartości rodzi się przemoc.