Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach? Omów zagadnienie na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Na pytanie o godność w skrajnych sytuacjach lektura Hanny Krall odpowiada twierdząco, ale w sposób, który burzy szkolne wyobrażenia o bohaterstwie. Postawię tezę, że godność można ocalić nawet w getcie, wobec pewnej śmierci — pod warunkiem, że nie zawęzimy jej do walki z bronią w ręku. Marek Edelman, ostatni żyjący przywódca powstania w getcie warszawskim, przekonuje w rozmowie z reporterką, że godne jest każde świadome rozporządzenie własnym losem: i strzał do wroga, i ciche towarzyszenie bliskim w drodze na śmierć.

Pierwszym argumentem jest samo powstanie z kwietnia 1943 roku. Edelman mówi o nim zaskakująco trzeźwo: bojowników ŻOB było zaledwie dwustu dwudziestu i nikt nie liczył na militarne zwycięstwo. Szło o coś innego — o wybór sposobu umierania. Skoro śmierć była przesądzona, można było przynajmniej zginąć na własnych warunkach, a nie w wagonie, do którego zapędzali Niemcy. Tak rozumiana godność jest ostatnim aktem wolności: człowiek, któremu odebrano wszystko, decyduje jeszcze o formie swojego końca. Edelman natychmiast jednak dodaje zastrzeżenie, które uważam za sedno tej książki: śmierć w komorze gazowej nie jest ani trochę mniej godna od śmierci w walce, a twierdzenie przeciwne krzywdziłoby setki tysięcy ofiar, które żadnej broni nie miały.

Drugi argument to ciche bohaterstwo ludzi, którzy nie strzelali. Edelman jako goniec szpitala stał przy Umschlagplatzu i patrzył na tłumy odprowadzane do wagonów — i właśnie z jego opowieści pochodzą sceny, które najmocniej bronią mojej tezy. Pola Lifszyc, sama jeszcze bezpieczna, zobaczyła matkę w kolumnie idącej na Umschlagplatz, dogoniła ją i poszła z nią na śmierć. Lekarka ze szpitala oddała dzieciom własny cyjanek, by oszczędzić im konania w komorze. Edelman nazywa takie czyny bohaterstwem najwyższej próby. Godność okazuje się tu wiernością drugiemu człowiekowi i gestem miłosierdzia — czymś, czego nie odbierze żaden terror.

Nie mogę pominąć drugiego planu reportażu. Po wojnie Edelman został kardiologiem i uczestniczył w pionierskich operacjach serca prowadzonych przez profesora Molla. Sam tłumaczy sens tytułu: gdy Pan Bóg chce już zgasić świeczkę, trzeba zdążyć osłonić płomień. Wyścig ze śmiercią, który w getcie był z góry przegrany, w szpitalu daje się czasem wygrać — a obrona każdego pojedynczego życia jest przedłużeniem tamtej postawy. Tam ratowało się godność umierania, tu ratuje się samo życie.

Jako kontekst wybieram „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Sowiecki łagier, podobnie jak getto, był machiną obliczoną na to, by człowieka najpierw upodlić, a dopiero potem zabić. A jednak Kostylew codziennie opalał sobie rękę nad ogniem, byle nie pracować dla oprawców. Herling-Grudziński, tak jak Edelman, pokazuje, że nawet w świecie odwróconych wartości człowiekowi zostaje margines wyboru — i że właśnie ten margines jest terytorium godności.

Jaki z tego wniosek? Zachowanie godności w sytuacjach skrajnych jest możliwe, ale trzeba ją rozumieć głębiej niż jako efektowny gest. U Krall godność to świadoma decyzja: o sposobie śmierci, o wierności bliskim, o ratowaniu cudzego życia. Reportaż uczy przy tym pokory — zabrania nam, siedzącym w bezpiecznej sali, wartościować, czyja śmierć była „lepsza”. Ta pokora jest chyba najdojrzalszą odpowiedzią, jakiej można udzielić komisji.