Motyw cierpiącej matki. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Lamentu świętokrzyskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Motyw cierpiącej matki wchodzi do polskiej literatury właśnie tym utworem — „Lament świętokrzyski” to piętnastowieczny plankt, czyli pieśń żałobna, w której pod krzyżem przemawia sama Maryja. Chcę postawić tezę, że anonimowy poeta pokazuje jej cierpienie zaskakująco po ludzku: nie widzimy Królowej Niebios w chwale, tylko bezradną kobietę patrzącą na konanie dziecka. I właśnie dlatego ten ból przestaje być wyłącznie sceną religijną — staje się doświadczeniem każdej matki.

Pierwszy argument znajduję w samej konstrukcji monologu. Maryja zaczyna od apostrofy do ludzi — „Posłuchajcie, bracia miła” — bo jej cierpienie domaga się świadków; chce je opowiedzieć i podzielić się nim. Potem zwraca się do syna, i to jak: zdrobnieniami, jak każda matka do dziecka — „Synku miły i wybrany”. Prosi go, by rozdzielił z nią swoje rany, czyli oddał jej część bólu — wolałaby cierpieć razem z nim, niż stać obok. Najbardziej przejmująca jest jednak jej fizyczna bezradność: syn wisi wysoko, a ona nie może go nawet dotknąć. Mówi, że jego głowa opada krzywo — a ona chciałaby ją podeprzeć; że płynie krew — a ona chciałaby ją obetrzeć. To są zwykłe, codzienne gesty matczynej opieki, które tu stały się niewykonalne. Poeta mierzy cierpienie matki właśnie tą niemożnością.

Drugi argument to droga od skargi osobistej do uniwersalnej. Maryja pozwala sobie nawet na żal wobec nieba: zwraca się do archanioła Gabriela i wypomina mu zwiastowanie — obiecywał jej „wesele”, radość, a to, co przeżywa teraz, jest zaprzeczeniem tamtej obietnicy. To bardzo śmiały gest jak na tekst religijny: matka w rozpaczy ma prawo do pretensji. A pod koniec zwraca się do innych matek — wzywa je, by prosiły Boga, żeby żadna nie musiała oglądać tego, co spotkało jej dziecko. Tym samym jej ból przestaje być tylko jej bólem; staje się losem, przed którym chce ochronić wszystkie kobiety. Maryja z Lamentu nie mówi językiem teologii, tylko językiem prostej, zrozpaczonej kobiety.

Polecenie wymaga kontekstu, więc sięgnę po biblijny. Ewangelia św. Jana ledwie wspomina, że Maryja stała pod krzyżem — nie zapisuje ani jednej jej skargi. Lament jest więc jakby dopowiedzeniem tej sceny od środka: średniowieczny poeta dał milczącej matce głos. Warto też przywołać proroctwo Symeona z Ewangelii św. Łukasza, który zapowiedział Maryi, że jej duszę przeniknie miecz — pod krzyżem ta zapowiedź właśnie się spełnia. Mogę to uzupełnić kontekstem ze sztuki: hymn Stabat Mater, poświęcony Matce Boleściwej stojącej pod krzyżem, oraz pieta — przedstawienie Maryi z martwym synem na kolanach, znane choćby z rzeźby Michała Anioła — pokazują, że cała europejska kultura uparcie wracała do tego samego obrazu.

Jaki z tego wniosek? „Lament świętokrzyski” jest tekstem religijnym, a okazuje się przede wszystkim tekstem o człowieku. Cierpienie matki patrzącej na śmierć dziecka zostało tu ukazane jako doświadczenie ponadczasowe — dlatego ten sam gest bezradnej czułości odnajdziemy wieki później choćby u Baczyńskiego, w „Elegii o chłopcu polskim”, gdzie matka żegna syna zabranego przez wojnę. Średniowieczny poeta pierwszy w naszej literaturze powiedział głośno to, co kultura powtarza do dziś: nie ma bólu bardziej ludzkiego niż ból matki nad dzieckiem.