Czym dla człowieka może być wolność? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Pytanie o to, czym dla człowieka może być wolność, brzmi przy trzeciej części „Dziadów” wyjątkowo mocno, bo Mickiewicz tworzył ten dramat w Dreźnie, tuż po upadku powstania listopadowego. Stawiam tezę, że wolność może być dla człowieka jednocześnie trzema rzeczami: wartością narodową, za którą płaci się cierpieniem, niezależnością wewnętrzną, której nie odbiorą żadne kraty, oraz groźną pokusą — wtedy, gdy zaczynamy ją rozumieć jako nieograniczoną władzę.

Pierwszą odpowiedź daje scena więzienna w klasztorze bazylianów w Wilnie. W wigilijny wieczór spotykają się tam młodzi więźniowie, ofiary śledztwa prowadzonego przez Nowosilcowa. Jan Sobolewski opowiada, jak widział kibitki wywożące na Sybir skutych studentów, niemal dzieci — obraz, który do dziś robi wrażenie. A jednak w celi nie ma rozpaczy: są żarty, pieśni, dzielenie się nowinami, troska o współwięźniów. Car odebrał tym ludziom wolność fizyczną, ale nie odebrał im wspólnoty, godności ani wiary w sens ofiary. Mickiewicz pokazuje, że wolność może być stanem ducha — czymś, co człowiek nosi w sobie i czego żadne więzienie nie jest w stanie skonfiskować.

Zupełnie inne rozumienie wolności przynosi Wielka Improwizacja. Konrad, samotny w celi, staje przed Bogiem jako poeta przekonany o potędze własnego słowa. Mówi: „Nazywam się Milijon — bo za milijony kocham i cierpię katusze” i żąda od Stwórcy „rządu dusz”, bo wierzy, że tylko on potrafi uszczęśliwić zniewolony naród. Intencje ma szlachetne, ale jego wolność jest pyszna i samotna: Konrad nie prosi, lecz wyzywa Boga na pojedynek, a na końcu ociera się o bluźnierstwo, którego ostatnie słowo dopowiada za niego diabeł. Bohater pada zemdlony — i to jest diagnoza Mickiewicza: wolność pojęta jako absolutna, niczym nieograniczona moc niszczy człowieka. Kontrapunktem jest pokorny ksiądz Piotr, który nazywa siebie prochem — i właśnie jemu Bóg zsyła widzenie przyszłości, odmówione pysznemu poecie.

Warto dorzucić trzeci biegun: salon warszawski. Przy stolikach siedzi elita — wolna fizycznie, bo nikt jej nie więzi, a jednak duchowo zniewolona: zachwyca się carskim dworem, rozmawia o balach i nie chce słuchać opowieści o cierpieniu. Prawdziwi patrioci stoją przy drzwiach. Padają tam słynne słowa porównujące naród do lawy — z wierzchu zimnej i plugawej, lecz kryjącej wewnętrzny ogień, którego sto lat nie wyziębi. Wolność okazuje się więc także wyborem postawy: można siedzieć w celi i być wolnym, i można bywać na salonach, będąc niewolnikiem.

Najnaturalniejszym kontekstem jest tu biografia autora. Mickiewicz sam był więziony w klasztorze bazylianów — tym samym, w którym umieścił akcję dramatu — podczas procesu filomatów i filaretów, a potem zesłany w głąb Rosji; utwór zadedykował przyjaciołom, których nazywa męczennikami sprawy narodowej. „Dziady” nie są więc literacką fantazją o zniewoleniu, tylko świadectwem doświadczenia. Mogę też sięgnąć po kontekst literacki: w „Innym świecie” Herling-Grudziński opisuje łagier, który odbiera człowiekowi wszystko oprócz jednego — możliwości ocalenia wewnętrznej wolności i człowieczeństwa, czyli dokładnie tej wartości, którą zachowują wileńscy więźniowie.

Wniosek? Wolność może być dla człowieka wartością, za którą warto cierpieć, stanem ducha niezależnym od krat, ale też próbą charakteru. Mickiewicz uczy, że z zewnątrz da się człowiekowi odebrać jedynie wolność fizyczną — tę wewnętrzną traci on wyłącznie sam: przez pychę, jak Konrad, albo przez wygodny konformizm, jak bywalcy salonu.