Różne postawy człowieka wobec Boga. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Trzecia część „Dziadów” to dramat, w którym człowiek rozmawia z Bogiem częściej niż z ludźmi — i za każdym razem inaczej. Postawię tezę, że Mickiewicz zestawia ze sobą dwie skrajne postawy: prometejski bunt Konrada i bezgraniczną pokorę księdza Piotra, a spór między nimi rozstrzyga jednoznacznie — to nie genialny poeta, lecz skromny mnich zostaje dopuszczony do Bożych tajemnic. Między tymi biegunami mieszczą się jeszcze postawy innych bohaterów: zwątpienie, ufność i wiara mimo cierpienia.

Najgłośniejszą postawą jest oczywiście bunt Konrada w Wielkiej Improwizacji. Bohater, samotny w celi, czuje w sobie siłę równą Stwórcy — mówi, że kocha cały naród i chce go dźwignąć, uszczęśliwić. Dlatego żąda od Boga „rządu dusz”, czyli władzy nad ludźmi, dzięki której mógłby zbawić Polskę. Co ważne, Konrad nie jest ateistą — on w Boga wierzy, ale oskarża Go o obojętność. Zarzuca Stwórcy, że jest tylko mądrością, a nie miłością, że patrzy na cierpienie narodu i milczy. Bunt narasta aż do granicy bluźnierstwa: Konrad chce krzyknąć, że Bóg nie jest ojcem świata, lecz jego carem — ostatnie słowo wypowiada już jednak szatan, a wyczerpany bohater pada zemdlony. Pycha, nawet zrodzona z miłości, kończy się upadkiem.

Na drugim biegunie stoi ksiądz Piotr. Swoją modlitwę zaczyna od słów: „Panie! czymże ja jestem przed Twoim obliczem? — Prochem i niczem”. To dokładne odwrócenie postawy Konrada: tam, gdzie poeta się wywyższał, mnich się uniża. I właśnie pokora zostaje nagrodzona — to ksiądz Piotr, a nie Konrad, otrzymuje widzenie, w którym historia Polski układa się w sens: naród cierpi jak Chrystus, ale jego męka zapowiada zmartwychwstanie. Wcześniej ten sam skromny bernardyn ratuje Konrada egzorcyzmami, walcząc o jego duszę ze złym duchem. Mickiewicz buduje więc czytelną hierarchię: Bóg milczy wobec pysznego geniusza, a odpowiada pokornemu słudze, który o nic dla siebie nie prosi.

Warto pokazać, że tych postaw jest w dramacie więcej. Jan Sobolewski, opowiadając o kibitkach wywożących skazaną młodzież, kończy relację modlitwą: prosi Boga, który przyjął niewinną ofiarę Chrystusa osądzonego przez Piłata, aby przyjął i tę „ofiarę dziecinną” spod sądów cara. Cierpienie młodych odczytuje więc oczami wiary — jako ofiarę na wzór Chrystusowej. W tej samej celi słychać jednak zwątpienie: Jankowski śpiewa bluźnierczą pieśń, w której nie chce uwierzyć, że „Jezus Maryja” naprawdę opiekują się skrzywdzonymi — i to właśnie ta pieśń wywołuje sprzeciw Konrada, broniącego imienia Maryi. Na tym tle jaśnieje ufna, niemal dziecięca pobożność Ewy, która w swoim widzeniu modli się za prześladowanych rodaków.

Jako kontekst wybieram mit o Prometeuszu, bo to on jest kluczem do postawy Konrada. Tytan buntuje się przeciw bogom nie dla siebie, lecz z miłości do ludzi — dokładnie tak swoje żądania uzasadnia Konrad, dlatego jego postawę nazywamy prometeizmem. Romantyzm widział w Prometeuszu bohatera, ale Mickiewicz pokazuje też cenę tej drogi: samotność i upadek. Można dorzucić kontekst biblijny — Księgę Hioba, w której człowiek również stawia Bogu pytania o sens cierpienia, lecz kończy nie buntem, tylko uznaniem, że Boże plany przerastają ludzki rozum.

Wniosek? W „Dziadach” postawa wobec Boga jest miarą człowieka. Mickiewicz nie potępia Konrada w całości — jego bunt płynie z miłości do narodu i dlatego bohater zostaje uratowany, a nie odrzucony. Ale odpowiedź od Boga dostaje tylko ten, kto potrafi się uniżyć. Dramat mówi więc: wobec Boga można krzyczeć, wątpić, a nawet się buntować, lecz zrozumienie Jego planów zaczyna się od pokory.