Motyw samotności. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

„Samotność — cóż po ludziach?” — tak zaczyna się Wielka Improwizacja i już to pierwsze słowo pokazuje, o czym naprawdę jest trzecia część „Dziadów”. Postawię tezę, że u Mickiewicza samotność to cena wielkości: wynosi wybitną jednostkę ponad tłum i daje jej poczucie nieograniczonej mocy, ale gdy odcina ją od Boga i od ludzi, prowadzi prosto do klęski. Ratunkiem okazują się dopiero pokora i wspólnota.

Konrad siedzi w celi klasztoru bazylianów w Wilnie, ale jego samotność zaczęła się na długo przed aresztowaniem i wcale nie wynika z odrzucenia. Współwięźniowie go podziwiają, proszą o pieśń — to on sam stawia się ponad nimi. W Wielkiej Improwizacji mówi wprost, że żaden człowiek nie rozumie jego pieśni, a godnym słuchaczem byłby tylko Bóg i natura. To samotność geniusza: poeta czuje się równy Stwórcy, bo tworzy jak On. Jest w tym też paradoks — Konrad deklaruje przecież miłość do narodu, mówi o sobie „Milijon”, bo za miliony kocha i cierpi katusze. Chce cierpieć ZA ludzi, ale nie potrafi być Z ludźmi.

I właśnie to go gubi. Samotność karmi pychę: Konrad w pojedynkę wyzywa Boga, żąda dla siebie „rządu dusz” i oskarża Stwórcę o obojętność wobec cierpiącego narodu. Niebo milczy, a bohater osuwa się na granicę bluźnierstwa — ostatnie, najstraszniejsze słowo dopowiada za niego diabeł. Scena kończy się omdleniem, nie zwycięstwem. Mickiewicz pokazuje w ten sposób, że samotność, która miała być dowodem wielkości, stała się pułapką: człowiek zamknięty we własnym „ja” nie usłyszy odpowiedzi, bo rozmowa wymaga pokory.

Kontrapunktem jest ksiądz Piotr. Ten skromny bernardyn mówi o sobie, że jest „prochem i niczem” — i właśnie jemu, a nie genialnemu poecie, Bóg zsyła widzenie przyszłości Polski. To samo widać w scenie więziennej: filomaci zebrani w celi w wigilię Bożego Narodzenia nie są samotni — dzielą się wieściami, żartują mimo grozy, a wstrząsająca relacja Sobolewskiego o kibitkach wywożących młodzież na Sybir spaja ich we wspólnotę cierpienia. Samotność przełamują więc dwie siły: pokora wobec Boga i solidarność między ludźmi. Nieprzypadkowo to modlitwa i egzorcyzmy księdza Piotra ratują nieprzytomnego Konrada.

Zagadnienie pogłębię kontekstem biograficznym, bo mało która lektura jest tak mocno spleciona z życiem autora. Mickiewicz sam przeszedł przez to, co opisuje: jako filomata został aresztowany i osadzony właśnie w klasztorze bazylianów, a trzecią część „Dziadów” napisał w Dreźnie, już jako emigrant, który nie zdążył dołączyć do powstania listopadowego. Samotność Konrada jest więc także samotnością wygnańca — człowieka odciętego od kraju i bliskich, któremu do walki zostało już tylko słowo. Dedykacja dramatu, poświęcona przyjaciołom z procesu filomatów, pokazuje, że pisanie było dla poety formą powrotu do wspólnoty.

Jaki z tego wniosek? Romantyzm uwielbiał samotnych buntowników, ale Mickiewicz nie stawia samotności na ołtarzu. W „Dziadach” jest ona znakiem wielkości i jednocześnie jej największym zagrożeniem: jednostka wyrasta ponad tłum w pojedynkę, lecz ocalenie znajduje tylko w łączności z Bogiem i z narodem. Konrad upada sam — podnosi się dzięki innym. I to jest chyba najdojrzalsza odpowiedź tego dramatu na pytanie o samotność.