Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Trzecia część „Dziadów” powstała w Dreźnie tuż po upadku powstania listopadowego i mierzy się z pytaniem, które zadawał sobie wtedy każdy Polak: czy nasza klęska ma jakikolwiek sens? Odpowiedzią Mickiewicza jest mesjanizm. Stawiam tezę, że poeta podnosi narodowe cierpienie do rangi ofiary religijnej — Polska cierpi jak Chrystus i jak On ma zmartwychwstać dla odkupienia innych narodów — przy czym romantyczne poświęcenie ma w dramacie dwa oblicza: pyszne u Konrada i pokorne w widzeniu księdza Piotra.

Fundamentem tej idei jest męczeństwo pokazane w scenach więziennych. W celi klasztoru bazylianów w Wilnie siedzą młodzi ludzie, których jedyną winą jest miłość do ojczyzny. Najmocniejszym obrazem jest opowieść Jana Sobolewskiego: widział on kibitki wywożące na Sybir uczniów, niemal dzieci, a los jednego z katowanych chłopców opisuje tak, by przypominał umęczonego Chrystusa. To nie przypadek — Mickiewicz konsekwentnie buduje skojarzenie, że cierpienie niewinnych nie jest ślepym okrucieństwem historii, lecz powtórzeniem męki Zbawiciela.

Pierwszą wersję poświęcenia reprezentuje Konrad. W Wielkiej Improwizacji deklaruje: „Nazywam się Milijon — bo za milijony kocham i cierpię katusze”, i żąda od Boga „rządu dusz”, by samotnie uszczęśliwić naród. Jego ofiara jest szczera, ale podszyta pychą: Konrad chce zbawiać ludzi na własnych warunkach, wbrew Bogu, a w szczytowym momencie buntu omal nie nazywa Stwórcy carem. Dlatego jego poświęcenie kończy się upadkiem — samo cierpienie za innych nie wystarczy, jeśli towarzyszy mu przekonanie o własnej wielkości.

Właściwy wykład mesjanizmu przynosi dopiero widzenie księdza Piotra. Ten pokorny bernardyn mówi o sobie przed Bogiem, że jest „prochem i niczem” — i właśnie jemu, a nie genialnemu poecie, zostaje objawiony sens historii. Ksiądz Piotr widzi młodzież pędzoną na północ, a potem naród prowadzony na krzyż, którego ramiona rozciągają się na całą Europę; słyszy też zapowiedź tajemniczego wskrzesiciela o imieniu „czterdzieści i cztery”. Polska umiera na krzyżu jak Chrystus, ale właśnie dlatego zmartwychwstanie, a jej ofiara wyzwoli inne narody. W tej wizji klęska przestaje być klęską — staje się etapem Bożego planu.

Kontekstem, bez którego ta idea w ogóle nie działa, jest Biblia. Ewangeliczny schemat — niewinna ofiara, męka, śmierć i powstanie z martwych — zostaje przez Mickiewicza przeniesiony z jednostki na cały naród. Warto dołożyć kontekst historyczny: dramat pisał emigrant w 1832 roku, gdy tysiące Polaków pytały, po co była krew powstania. Mesjanizm był odpowiedzią, która rozpacz zamieniała w nadzieję i pozwalała zachować wiarę w przyszłą wolność.

Jaki płynie z tego wniosek? Mesjanizm to romantyczna idea, która nadaje cierpieniu sens ofiary: nie cierpimy na darmo, cierpimy za innych. Mickiewicz zastrzega jednak, że poświęcenie ma wartość tylko wtedy, gdy płynie z pokory — pycha Konrada prowadzi do upadku, pokora księdza Piotra do objawienia. Ta idea przez dziesięciolecia podtrzymywała ducha zniewolonego narodu, choć widać też jej cień: łatwo zamienić ją w kult samego cierpienia, który zwalnia z obowiązku działania.