W jakim celu twórca nawiązuje do motywów biblijnych? Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Dziady część III to dramat, który od dedykacji po ostatnią scenę mówi językiem Biblii — i nie jest to przypadek ani ornament. Stawiam tezę, że Mickiewicz nawiązuje do motywów biblijnych po to, by nadać sens klęsce narodu: cierpienie Polski przestaje być ślepym zrządzeniem historii, a staje się ofiarą na wzór męki Chrystusa, po której musi przyjść zmartwychwstanie. Dzięki temu dramat pociesza pokonanych, wynosi ofiary represji do rangi męczenników, a ich prześladowców stawia przed Bożym sądem.

Najpełniej realizuje ten cel Widzenie księdza Piotra. Pokorny bernardyn, który zaczyna modlitwę wyznaniem, że jest przed Bogiem „prochem i niczem”, ogląda dzieje Polski ułożone dokładnie według Ewangelii. Car okazuje się Herodem, a wileńska młodzież — betlejemskimi niewiniątkami; kibitki wiozące skazanych na Sybir układają się w narodową drogę krzyżową. Potem następuje sąd nad narodem: Francja niczym Piłat umywa ręce, a Polska zawisa na krzyżu, którego ramiona wykuto z trzech obcych ludów — łatwo w nich rozpoznać zaborców. Męka nie jest jednak końcem. Ksiądz Piotr widzi, jak naród wstaje z martwych i unosi się ku niebu, a w finale wizji pojawia się tajemniczy wskrzesiciel o imieniu „czterdzieści i cztery”, utkanym na wzór symbolicznych liczb z Apokalipsy świętego Jana. Przesłanie jest czytelne: skoro Polska powtarza los Chrystusa, jej klęska ma sens i skończy się zmartwychwstaniem.

Drugi cel to sakralizacja najnowszej historii. Już w dedykacji Mickiewicz nazywa zmarłych przyjaciół — Sobolewskiego, Daszkiewicza, Kołakowskiego — „narodowej sprawy męczennikami”. W scenie więziennej, rozgrywającej się w wigilię Bożego Narodzenia, Jan Sobolewski opisuje wywózkę studentów: jeden z młodych zesłańców, tak zbity w śledztwie, że żołnierz musi go nieść do kibitki, wygląda jak ciało zdjęte z krzyża, a całą relację wieńczy modlitwa zestawiająca tę „ofiarę dziecinną” spod sądów cara z niewinną krwią przelaną za wyroków Piłata. Zwykła kronika represji zmienia się w ten sposób w historię świętą — ofiary procesu filomatów nie są przegranymi, tylko świadkami sprawy, za którą warto cierpieć.

Biblia organizuje wreszcie spór o samego Boga. Konrad w Wielkiej Improwizacji sam chciałby być zbawicielem — mówi przecież, że nazywa się „Milijon”, bo za milijony kocha i cierpi katusze — ale żąda od Boga rządu dusz i oskarża Go o obojętność, ocierając się o bluźnierstwo. Na pychę Bóg odpowiada milczeniem, a duszę bohatera trzeba potem ratować egzorcyzmami. Objawienie otrzymuje nie zbuntowany geniusz, lecz cichy zakonnik: Mickiewicz powtarza biblijną prawdę, że Bóg sprzeciwia się pysznym, a pokornym daje łaskę.

Ten zamysł najlepiej tłumaczy kontekst historyczny. Mickiewicz pisał trzecią część Dziadów wiosną 1832 roku w Dreźnie, tuż po upadku powstania listopadowego, z poczuciem winy, że sam nie stanął do walki. Naród bez państwa, który właśnie przegrał kolejny zryw, potrzebował opowieści ratującej sens dalszego oporu. Mesjanizm był odpowiedzią na tę rozpacz: jeśli cierpienie jest ofiarą, to zesłania i emigracja nie są końcem historii, lecz jej Wielkim Piątkiem — a po Wielkim Piątku przychodzi poranek zmartwychwstania.

Wniosek nasuwa się sam: Biblia daje Mickiewiczowi język, w którym pokonany naród może opowiedzieć własną klęskę jako część Bożego planu. Motywy biblijne pocieszają, uświęcają ofiary, wskazują winnych i podtrzymują nadzieję — dlatego nie są w Dziadach dekoracją, tylko fundamentem całej wymowy dramatu.