Postawy społeczeństwa polskiego wobec zaborcy. Omów zagadnienie na podstawie Dziadów części III Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Trzecią część „Dziadów” Mickiewicz napisał w 1832 roku, tuż po upadku powstania listopadowego, i zawarł w niej najbardziej przejmujący w polskim romantyzmie obraz narodu pod rosyjskim zaborem. Stawiam tezę, że społeczeństwo polskie jest w tym dramacie głęboko podzielone: młodzi i zwykli ludzie płacą za wierność ojczyźnie więzieniem, zsyłką, nieraz życiem, podczas gdy część elit wybiera wygodną obojętność albo otwartą współpracę z carskim aparatem. Klamrą tego podziału jest słynna metafora lawy — zimnej i twardej skorupy, pod którą nie gaśnie wewnętrzny ogień.

Postawę heroiczną najpełniej pokazuje scena więzienna. W wigilijną noc, w celi klasztoru bazylianów, spotykają się młodzi więźniowie — aresztowani często bez winy i bez wyroku. Uderza ich solidarność: Tomasz proponuje, by ci, którzy nie mają rodzin, wzięli winę na siebie i osłonili pozostałych. Jan Sobolewski opowiada z kolei, jak widział kibitki wywożące na Sybir skutych studentów, niemal dzieci. Obraz Wasilewskiego, niesionego z rozpostartymi ramionami niczym Chrystus zdjęty z krzyża, nadaje tej ofierze wymiar męczeństwa. To pokolenie nie ma szans wygrać z imperium, ale nie daje się złamać.

Zupełnie inaczej zachowują się elity. W „Salonie warszawskim” Mickiewicz dosłownie dzieli scenę na dwie grupy. Przy drzwiach stoi młodzież rozmawiająca po polsku o aresztowaniach — to tam Adolf opowiada wstrząsającą historię Cichowskiego, człowieka zniszczonego latami tajnego więzienia. Przy stolikach zasiada natomiast arystokracja: mówi po francusku, narzeka, że po wyjeździe Senatora nikt nie urządza porządnych balów, a o poezji świadczącej o cierpieniu nie chce słyszeć, bo woli sielanki. Tę scenę zamyka gorzka diagnoza: nasz naród jest jak lawa — plugawa skorupa na wierzchu, ogień w głębi.

Najdalej posuniętą postawę obnaża „Bal u Senatora”. Doktor i Pelikan prześcigają się w donosach i pochlebstwach wobec Nowosilcowa, licząc na kariery — krzywda rodaków jest dla nich szczeblem awansu. Na tym samym balu towarzystwo tańczy menueta, podczas gdy niewidoma pani Rollison błaga o litość dla syna katowanego w więzieniu. Zabawa i służalczość tuż obok męczeństwa — trudno o mocniejszy kontrast.

Jako kontekst wybieram historię i biografię autora. Fabuła dramatu opiera się na autentycznym procesie filomatów i filaretów z lat 1823–1824, w którym Mickiewicz sam został aresztowany i osadzony w klasztorze bazylianów w Wilnie. Dedykacja dzieła, poświęcona przyjaciołom — „narodowej sprawy męczennikom” — dowodzi, że poeta nie tworzył fikcji, lecz dawał świadectwo represjom i postawom, które widział z bliska.

Wniosek nasuwa się sam: Mickiewicz nie idealizuje Polaków. Pokazuje naród pęknięty — z bohaterską, ofiarną głębią i zimną, kosmopolityczną skorupą. Kolejność tej metafory jest jednak znacząca: skorupę można zdrapać, a wewnętrznego ognia „sto lat nie wyziębi”. W najciemniejszym momencie po klęsce powstania poeta zostawia więc rodakom nie tylko akt oskarżenia, lecz także nadzieję, że prawdziwe serce narodu bije tam, gdzie młodzież gotowa jest cierpieć za ojczyznę.